Bị thương hoặc hỏng tài sản vì sản phẩm khuyết tật thì bạn có quyền đòi bồi thường thiệt hại, và người phải trả trước hết là doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu hoặc đứng tên thương hiệu trên sản phẩm; khi không xác định được những bên này, người bán trực tiếp phải chịu. Việc sản phẩm đã có hoặc chưa có thông báo thu hồi không làm mất quyền đó, nhưng ảnh hưởng đến cách chứng minh và có khi ảnh hưởng đến mức bồi thường.
Thứ tự trong bài là thứ tự bạn nên làm: lo sức khoẻ và giữ chứng cứ, xác định bên chịu trách nhiệm, liệt kê thiệt hại kèm giấy tờ, rồi mới thương lượng hoặc khởi kiện. Bài không thay cho tư vấn của luật sư trong vụ việc cụ thể; với thiệt hại lớn về người, nên có luật sư từ sớm.
Việc làm ngay sau sự cố, trước khi nghĩ đến chuyện đòi
Mấy giờ đầu quyết định phần lớn chứng cứ về sau. Theo thứ tự:
- Đưa người bị thương đến cơ sở y tế. Bỏng, điện giật, ngộ độc, dị ứng nặng (khó thở, sưng mặt, nổi mẩn toàn thân) đều cần đi ngay, không chờ xem có đỡ không.
- Khi đã an toàn, ngắt nguồn điện, gas hoặc tách sản phẩm ra khỏi chỗ có thể gây cháy lại. Không tháo rời, không sửa, không lau chùi sản phẩm.
- Chụp ảnh và quay video hiện trường: sản phẩm, vị trí đặt, vết cháy, đồ bị hỏng xung quanh, ổ cắm, dây điện. Quay chậm, lia đủ rộng.
- Cho sản phẩm và phần còn lại (mảnh vỡ, vỏ hộp, thức ăn còn thừa) vào túi riêng, ghi ngày giờ, cất ở chỗ khô.
- Ghi lại người chứng kiến: ai có mặt, ai giúp dập lửa, ai đưa đi viện.
- Nếu có cháy lớn hoặc thương tích nghiêm trọng, báo công an phường hoặc lực lượng phòng cháy để có biên bản ghi nhận.
Bước hai và bước bốn hay bị làm ngược: người nhà vứt ngay chiếc máy cháy đen cho đỡ sợ, hoặc mang ra tiệm nhờ xem thử. Cả hai đều làm mất thứ chứng cứ quan trọng nhất, vì việc giám định nguyên nhân cần chính sản phẩm ở nguyên trạng.
Ai phải bồi thường: thứ tự trách nhiệm
Doanh nghiệp sản xuất. Bên làm ra sản phẩm chịu trách nhiệm về khuyết tật phát sinh từ thiết kế, nguyên liệu, quá trình sản xuất hoặc thông tin cảnh báo không đầy đủ.
Doanh nghiệp nhập khẩu. Với hàng nhập, bên nhập khẩu đứng ở vị trí như nhà sản xuất đối với người tiêu dùng trong nước, vì bạn không thể đi kiện một nhà máy ở nước ngoài.
Bên gắn tên thương mại hoặc nhãn hiệu. Doanh nghiệp thuê sản xuất rồi gắn thương hiệu của mình cũng chịu trách nhiệm như nhà sản xuất.
Người bán trực tiếp. Khi không xác định được các bên trên, người đã bán trực tiếp cho bạn phải chịu trách nhiệm. Đây là lý do giữ được bằng chứng mua hàng luôn có ích.
Khi nào doanh nghiệp được miễn. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 cho phép miễn trách nhiệm trong một số trường hợp hẹp, ví dụ khuyết tật mà trình độ khoa học kỹ thuật tại thời điểm cung cấp không thể phát hiện được. Đây là chỗ doanh nghiệp phải chứng minh, không phải bạn.
Các khoản thiệt hại và giấy tờ chứng minh
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thiệt hại được bồi thường gồm thiệt hại về tài sản, về sức khoẻ và tổn thất tinh thần. Bảng dưới tách từng khoản kèm thứ cần giữ:
| Khoản thiệt hại | Gồm những gì | Giấy tờ cần giữ |
|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa | Khám, thuốc, nằm viện, phẫu thuật, phục hồi chức năng | Hoá đơn viện phí, đơn thuốc, giấy ra viện |
| Thu nhập bị mất | Ngày công của người bị thương trong thời gian điều trị | Xác nhận lương, hợp đồng lao động, sổ ghi thu nhập |
| Chi phí người chăm sóc | Thu nhập bị mất của người nhà phải nghỉ để chăm | Xác nhận nghỉ việc, giấy tờ thu nhập của người chăm |
| Tài sản bị hư hỏng | Đồ đạc cháy, hỏng, chi phí sửa nhà | Ảnh hiện trường, báo giá sửa, hoá đơn mua đồ cũ |
| Sản phẩm lỗi | Giá trị chính món hàng gây ra sự cố | Bằng chứng mua hàng |
| Tổn thất tinh thần | Đau đớn, ảnh hưởng sinh hoạt; mức do thoả thuận hoặc toà quyết | Hồ sơ y tế, lời khai, mô tả ảnh hưởng thực tế |
Hãy lập một bảng tính đơn giản, mỗi dòng một khoản, cột cuối ghi tên tệp ảnh hoặc giấy tờ tương ứng. Khi thương lượng, bảng này giúp bạn không quên khoản nhỏ và giúp phía doanh nghiệp xét nhanh hơn.
Thông báo thu hồi có trước hay sau sự cố: khác nhau ở đâu
Nếu sự cố xảy ra sau khi thông báo thu hồi đã công bố, thông báo đó là bằng chứng rất mạnh: chính doanh nghiệp đã thừa nhận sản phẩm có khuyết tật và mô tả nguy cơ. Bạn chỉ cần chứng minh sản phẩm của mình thuộc phạm vi và sự cố khớp với nguy cơ được nêu. Cuộc tranh luận về việc sản phẩm có lỗi hay không gần như không còn.
Tuy vậy, có một điểm cần thành thật với chính mình. Nếu bạn đã nhận được thông báo (qua tin nhắn của hãng, thư, hoặc người bán gọi điện) mà vẫn tiếp tục dùng, doanh nghiệp có thể lập luận rằng phần thiệt hại có lỗi của người bị thiệt hại. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép giảm mức bồi thường tương ứng với phần lỗi đó. Đây không phải lý do để im lặng, mà là lý do để ngừng dùng ngay khi biết tin.
Nếu sự cố xảy ra trước khi có thông báo, bạn phải chứng minh sản phẩm có khuyết tật, thường qua giám định. Đừng tự gửi sản phẩm cho doanh nghiệp giám định một mình; đề nghị giám định độc lập hoặc có mặt khi mở sản phẩm, có biên bản. Việc báo sự cố của bạn cũng có thể là dữ kiện khiến doanh nghiệp hoặc cơ quan quản lý mở đợt thu hồi, giúp những gia đình khác.
Áp vào một ca cụ thể: chiếc bếp điện gây bỏng
Ví dụ giả định để thấy các bước nối với nhau thế nào. Chị Ngọc, nhân viên văn phòng, dùng một chiếc bếp điện từ đơn mua ở siêu thị gần nhà. Một tối, mặt kính bếp nứt toác khi đang nấu, nồi canh nóng đổ xuống làm chị bỏng chân. Chồng chị đưa chị đi viện, chị được xử lý vết bỏng độ hai, nghỉ làm mười ngày.
Trước khi đi, chồng chị kịp rút phích cắm và chụp mấy tấm ảnh bếp còn nguyên vết nứt. Hôm sau, anh cho bếp vào thùng, chụp số sê-ri, ghi ngày giờ sự cố lên tờ giấy dán ngoài thùng. Tìm trên kênh của doanh nghiệp, anh thấy mẫu bếp này đã có thông báo thu hồi từ hai tháng trước vì mặt kính dễ nứt khi nóng không đều; số sê-ri của nhà anh nằm trong phạm vi. Gia đình chưa từng nhận được tin nhắn nào về đợt thu hồi.
Anh lập bảng thiệt hại: viện phí và thuốc theo hoá đơn, mười ngày lương của chị theo xác nhận của công ty, ba ngày anh nghỉ để chăm, chiếc nồi và tấm thảm bếp hỏng, giá chiếc bếp. Anh gửi doanh nghiệp văn bản kèm ảnh, bảng thiệt hại và bản sao hồ sơ y tế, đề nghị trả lời trong mười lăm ngày.
Doanh nghiệp đề nghị đổi bếp và trả chi phí y tế, nhưng không nhắc ngày công và đồ hư hỏng. Anh trả lời bằng văn bản, dẫn lại từng khoản có chứng từ. Lần thứ hai họ đồng ý gần đủ, riêng tổn thất tinh thần hai bên thoả thuận một khoản. Biên bản ghi rõ nếu vết bỏng cần điều trị thêm do biến chứng thì chi phí đó được xem xét riêng. Điểm mấu chốt của ca này là ảnh chụp ngay tối hôm đó và chiếc bếp còn nguyên trạng.
Thương lượng, hoà giải và khởi kiện
Phần lớn vụ việc được giải quyết bằng thương lượng. Gửi doanh nghiệp một văn bản gồm: mô tả sự cố, ngày giờ, sản phẩm và số lô, hậu quả, bảng thiệt hại kèm chứng từ, đề nghị cụ thể (số tiền hoặc cách khắc phục), thời hạn trả lời hợp lý. Giữ giọng bình tĩnh, chỉ nêu sự việc; văn bản này có thể được đọc lại ở toà.
Khi doanh nghiệp đề nghị một khoản và yêu cầu ký biên bản thoả thuận, đọc kỹ câu chữ về việc "chấm dứt mọi yêu cầu". Nếu điều trị chưa xong, đừng ký chốt toàn bộ; đề nghị ghi rõ khoản đã trả là cho chi phí đến ngày nào, và các chi phí phát sinh sau vẫn được xem xét.
Nếu thương lượng không thành, bạn có thể nhờ tổ chức bảo vệ người tiêu dùng hoà giải, đề nghị cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ người tiêu dùng xem xét, hoặc khởi kiện ra toà án. Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại là ba năm kể từ khi bạn biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Đừng để thương lượng kéo dài đến sát mốc này. Với thương tích nặng hoặc thiệt hại lớn, nhờ luật sư xem hồ sơ trước khi gửi văn bản đầu tiên.
Lỗi hay gặp khiến hồ sơ bồi thường yếu đi
Không đi khám vì thấy nhẹ. Vết bỏng nhỏ hay cơn đau bụng thoáng qua vẫn nên có hồ sơ khám. Không có giấy tờ y tế ngày đầu thì rất khó nối thương tích với sự cố về sau.
Giao sản phẩm hỏng cho doanh nghiệp mà không biên bản. Sản phẩm là chứng cứ quan trọng nhất. Nếu phải giao, lập biên bản có mô tả tình trạng, ảnh kèm, chữ ký hai bên, và giữ bản sao.
Đăng lên mạng trước khi liên hệ doanh nghiệp. Không cấm, nhưng lời lẽ nóng giận trên mạng đôi khi khiến thương lượng khó hơn. Nếu đăng, chỉ nêu sự việc, không đoán nguyên nhân.
Ký nhận một khoản hỗ trợ nhỏ ngay tại viện. Khoản "hỗ trợ ban đầu" là bình thường, nhưng tờ giấy kèm theo có thể là thoả thuận chấm dứt. Đọc kỹ, chỉ ký xác nhận đã nhận tiền.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm lỗi gây cháy nhà thì đòi bồi thường ai trước?
Gửi yêu cầu cho doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu ghi trên sản phẩm, đồng thời báo người bán. Nếu nhà có bảo hiểm tài sản, báo cả công ty bảo hiểm; họ có thể chi trả trước rồi tự đòi lại doanh nghiệp.
Có cần chứng minh doanh nghiệp có lỗi không?
Trách nhiệm bồi thường do hàng hoá khuyết tật không đòi bạn chứng minh doanh nghiệp cố ý hay cẩu thả. Bạn cần chứng minh sản phẩm có khuyết tật, có thiệt hại và thiệt hại do khuyết tật gây ra.
Tổn thất tinh thần được bồi thường bao nhiêu?
Không có con số cố định cho mọi vụ. Mức do hai bên thoả thuận, nếu không thoả thuận được thì toà quyết trong giới hạn luật cho phép. Hồ sơ mô tả rõ ảnh hưởng thực tế giúp mức này sát hơn.
Người bị thương là khách đến nhà chơi thì ai đòi?
Chính người bị thương có quyền đòi bồi thường, vì họ là người bị thiệt hại. Gia chủ nên cung cấp sản phẩm, ảnh hiện trường và thông tin mua hàng để hỗ trợ họ.
Đã quá ba năm từ khi bị thương thì còn kiện được không?
Thường là đã hết thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường, trừ một số trường hợp luật cho phép không tính khoảng thời gian bị cản trở. Nên hỏi luật sư với hồ sơ cụ thể thay vì tự kết luận.
Trẻ nhỏ nuốt chi tiết của đồ chơi bị thu hồi thì làm gì trước?
Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, nhất là khi nghi nuốt pin cúc áo hoặc nam châm, không tự gây nôn. Giữ lại món đồ chơi và phần còn sót, rồi mới tính đến chuyện liên hệ doanh nghiệp.