Không phải đợt thu hồi nào cũng khẩn như nhau: có đợt vì lỗi có thể gây tử vong hoặc thương tích nặng, cần ngừng dùng ngay; có đợt vì lỗi ít khả năng gây hại, bạn chỉ cần trả hàng khi tiện. Mức nguy cơ quyết định tốc độ, không phải cái tên của đợt thu hồi.
Ngành dược chia mức độ vi phạm chất lượng thuốc thành ba mức, nhiều nước cũng phân loại thu hồi thực phẩm và hàng tiêu dùng theo cách tương tự. Ở Việt Nam, không phải thông báo nào cũng ghi mức rõ ràng, nên bạn cần biết cách tự đọc ra mức độ từ nội dung.
Ba mức nguy cơ thường gặp
Bảng dưới gom cách phân loại phổ biến. Ví dụ đều là giả định.
| Mức | Kiểu nguy cơ | Ví dụ giả định | Việc của bạn |
|---|---|---|---|
| Cao | Có thể gây tử vong, thương tích nặng, ngộ độc nghiêm trọng | Pin dự phòng lô X có thể phát nổ khi sạc; sữa bột nhiễm vi khuẩn nguy hiểm cho trẻ sơ sinh | Ngừng dùng ngay, cách ly, liên hệ trong ngày |
| Trung bình | Có thể gây hại tạm thời hoặc hồi phục được | Kem dưỡng có chất bảo quản vượt mức gây kích ứng; đồ chơi có mép sắc | Ngừng dùng, trả trong vài ngày |
| Thấp | Ít khả năng gây hại, chủ yếu là sai quy định | Nhãn thiếu thông tin nhà nhập khẩu; khối lượng thiếu nhẹ so với ghi | Trả khi tiện, có thể dùng tiếp nếu thông báo cho phép |
Trong ngành dược, thuốc vi phạm mức nặng nhất phải được thu hồi trong thời hạn rất ngắn và thông báo rộng tới cả người bệnh; mức nhẹ hơn thì thời hạn dài hơn và có thể chỉ thu hồi tới tầng nhà thuốc, cơ sở khám chữa bệnh. Người đang dùng thuốc đừng tự suy ra mức độ; mang thuốc tới dược sĩ để được đối chiếu.
Mức nguy cơ cũng có thể thay đổi trong một đợt. Doanh nghiệp công bố mức trung bình, sau đó có thêm ca bị ảnh hưởng thì nâng lên mức cao, kèm yêu cầu ngừng dùng ngay. Vì vậy, với món đồ đang chờ mang trả, hãy xem lại thông báo nếu nghe có tin cập nhật.
Năm yếu tố quyết định mức nguy cơ
Mức độ hại nếu xảy ra. Cháy nhà, ngạt thở, ngộ độc nặng nằm ở một bậc khác hẳn với ngứa da hay bao bì móp. Đây là yếu tố đầu tiên người làm chất lượng xét.
Khả năng xảy ra. Một lỗi nghiêm trọng nhưng chỉ xảy ra khi dùng sai cách rất hiếm gặp được xếp khác với lỗi xảy ra trong điều kiện dùng bình thường.
Người dùng là ai. Trẻ sơ sinh, người già, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch chịu hậu quả nặng hơn với cùng một lỗi. Hàng dành cho họ thường bị xếp mức cao hơn.
Có nhận biết được không. Một cái mép sắc nhìn thấy được, một hộp sữa nhiễm khuẩn thì không. Lỗi không nhận ra bằng mắt thường nguy hiểm hơn vì người dùng không tự phòng được.
Hàng đã đi bao xa. Lô mới xuất kho còn nằm ở đại lý khác với lô đã bán hết vào nhà dân. Lượng hàng trong tay người dùng càng nhiều, càng cần thông báo rộng và gấp.
Có cách giảm rủi ro tạm thời không. Một số lỗi có cách tránh trong lúc chờ sửa, ví dụ không dùng chế độ nhiệt cao nhất, không để máy chạy khi vắng nhà. Khi thông báo đưa ra cách tạm thời như vậy, mức thường thấp hơn so với lỗi không có cách nào tránh. Chỉ áp dụng cách tạm thời khi chính thông báo nêu ra, đừng tự nghĩ ra.
Cùng một lỗi, mức nguy cơ khác với từng nhà
Thông báo thu hồi nói về rủi ro chung, nhưng nhà bạn có hoàn cảnh riêng. Một lô bánh quy ghi thiếu thành phần đậu phộng được xếp mức thấp với số đông, nhưng với gia đình có bé dị ứng đậu phộng thì đó là mức cao nhất, cần kiểm tra ngay tối nay. Một chiếc quạt có nguy cơ chập dây khi chạy liên tục trên mười tiếng là rủi ro nhỏ với nhà chỉ bật buổi tối, nhưng là rủi ro lớn với phòng ngủ của ông bà bật quạt suốt đêm.
Vì thế, khi đọc thông báo, hãy tự hỏi thêm hai câu: trong nhà có ai thuộc nhóm dễ bị ảnh hưởng không, và cách nhà mình dùng món đồ có rơi vào đúng điều kiện gây lỗi không. Nếu câu trả lời là có, nâng mức phản ứng lên một bậc so với thông báo. Ghi chú hoàn cảnh này khi gọi doanh nghiệp, vì một số nơi ưu tiên xử lý trước cho gia đình có người thuộc nhóm dễ bị ảnh hưởng.
Ngược lại, đừng hạ mức chỉ vì nhà mình đã dùng một thời gian mà chưa có chuyện gì. Lỗi kiểu chập điện, nổ pin, nhiễm khuẩn không báo trước. Chưa có chuyện gì chỉ có nghĩa là chưa tới lúc.
Đọc ra mức độ khi thông báo không ghi rõ
Khi thông báo không có chữ mức một, mức hai, những dấu hiệu dưới đây giúp bạn đoán mức nguy cơ.
- Có cụm "ngừng sử dụng ngay" hoặc "không sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào": coi là mức cao.
- Lỗi được mô tả bằng các chữ cháy, nổ, điện giật, ngạt, nghẹt thở, vi khuẩn gây bệnh, chất độc: mức cao.
- Thông báo nhắm tới trẻ nhỏ, người bệnh, phụ nữ mang thai: nâng ít nhất một bậc.
- Có lời khuyên đến cơ sở y tế nếu có triệu chứng: đã có hoặc có thể có ca bị ảnh hưởng.
- Lỗi được mô tả là sai nhãn, thiếu thông tin, sai khối lượng, bao bì không đạt: thường mức thấp, trừ khi thông tin thiếu là chất gây dị ứng hay cảnh báo an toàn.
- Thông báo chỉ gửi tới đại lý, nhà thuốc mà không kêu gọi người dùng: thường mức thấp hoặc trung bình.
- Thông báo được đăng đồng thời ở nhiều nơi, có cả cơ quan quản lý và báo chí: thường là mức cao, cần phản ứng nhanh.
Khi còn phân vân giữa hai mức, chọn mức cao hơn. Phản ứng thừa một chút chỉ tốn công mang đồ đi trả; phản ứng thiếu có thể phải trả giá bằng sức khoẻ. Với đồ của trẻ nhỏ, nguyên tắc này càng nên giữ chặt.
Phản ứng theo mức: làm gì trong 24 giờ đầu
Với một thông báo bạn đánh giá là mức cao, đây là thứ tự việc nên làm trong ngày.
- Ngừng dùng món đồ ngay. Đồ điện thì rút nguồn, để chỗ thoáng, xa vật dễ cháy; pin, sạc dự phòng thì không sạc tiếp.
- Cách ly món đồ khỏi trẻ nhỏ và người khác trong nhà, cho vào hộp hoặc túi riêng, ghi chú để không ai dùng nhầm.
- So mã lô, số sê-ri, khoảng ngày sản xuất với thông báo để chắc là đúng món.
- Kiểm tra người đã dùng: có ai có triệu chứng bất thường không. Nếu có dấu hiệu ngộ độc, dị ứng nặng, bỏng, đưa đến cơ sở y tế ngay, mang theo sản phẩm hoặc ảnh chụp.
- Liên hệ doanh nghiệp hoặc nơi bán trong ngày, hỏi cách trả và thời gian xử lý.
- Báo cho người thân đã được bạn cho, tặng hoặc mua hộ cùng món đó.
Với mức trung bình, các bước giống vậy nhưng có thể dàn trong vài ngày. Với mức thấp, bạn chỉ cần ghi chú lại và mang trả khi tiện đường, trừ khi thông tin bị thiếu liên quan đúng tới người trong nhà bạn.
Áp vào nhà bạn: ba tình huống giả định
Nhà anh Dũng có một sạc dự phòng thuộc lô bị cảnh báo có thể phồng, cháy khi sạc. Đây là mức cao. Anh rút sạc ra khỏi ổ, không cắm thêm lần nào, đặt vào hộp kim loại hoặc chỗ thoáng trên nền gạch, xa giường và rèm. Anh gọi nơi bán ngay trong ngày, không cất vào ngăn kéo chờ cuối tuần.
Nhà chị Vy có một hộp bánh ăn dặm thuộc lô bị thu hồi vì ghi thiếu thành phần trứng. Với số đông là mức thấp, nhưng bé nhà chị từng nổi mẩn khi ăn trứng. Chị nâng lên mức cao: ngừng cho bé ăn ngay, theo dõi biểu hiện trong ngày, mang hộp bánh đi trả. Nếu bé có dấu hiệu sưng môi, khó thở, chị đưa bé đi cấp cứu ngay.
Cô giáo Hạnh có một bộ hộp đựng thức ăn bị thu hồi vì khối lượng thực tế thiếu so với nhãn. Đây là mức thấp, không liên quan sức khoẻ. Cô dùng tiếp, ghi chú vào điện thoại và mang trả khi đi siêu thị lần tới để nhận phần bù như thông báo hứa. Cô không cần bỏ dở việc để chạy đi trả gấp.
Lỗi hay gặp khi phản ứng theo mức
Phản ứng sai mức theo cả hai chiều đều gây thiệt. Những lỗi dưới đây được gặp lặp đi lặp lại trong các gia đình, bất kể nhóm hàng.
- Coi mọi đợt thu hồi là khẩn cấp, vứt bỏ hàng loạt đồ mà không so lô, sau vài lần thì chán và bỏ qua luôn cả thông báo nghiêm trọng.
- Coi mọi đợt thu hồi là thủ tục, tiếp tục dùng pin, sạc, đồ điện bị cảnh báo cháy nổ vì "nhà mình dùng cẩn thận".
- Chỉ đọc mức độ chung mà quên trong nhà có người dị ứng, trẻ nhỏ, người già.
- Tự ngừng thuốc đang điều trị vì nghe nói thuốc bị thu hồi mức cao, thay vì hỏi bác sĩ, dược sĩ.
- Để món đồ nguy cơ cao ở chỗ trẻ với tới trong lúc chờ mang trả.
- Cho, bán lại món đồ đã biết thuộc diện thu hồi vì nghĩ lỗi chỉ là mức thấp.
Một cách tự kiểm: sau khi đọc thông báo, nói thành lời việc mình sẽ làm và làm khi nào. Nếu câu trả lời là để đó tính sau với một món đồ có chữ cháy, nổ, độc hay vi khuẩn, đó là dấu hiệu bạn đang đánh giá thấp rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Thu hồi mức độ cao có nghĩa là sản phẩm đã gây chết người không?
Không nhất thiết. Mức cao nói về khả năng gây hại nghiêm trọng nếu lỗi xảy ra, không phải đã có người bị hại. Nhiều đợt mức cao được công bố trước khi có ca nào, chính vì muốn ngăn điều đó.
Thông báo không ghi mức độ thì làm sao biết có cần ngừng dùng ngay không?
Đọc mô tả lỗi và phần hướng dẫn người dùng. Có chữ cháy, nổ, điện giật, ngạt, vi khuẩn gây bệnh, hoặc có cụm ngừng sử dụng ngay thì coi là mức cao. Còn phân vân thì hỏi nơi bán hoặc đường dây doanh nghiệp.
Thuốc bị thu hồi mức độ nặng thì có phải ngừng uống ngay không?
Không tự ngừng thuốc kê đơn. Mang thuốc tới dược sĩ hoặc bác sĩ để đối chiếu lô và được đổi sang lô khác hoặc thuốc tương đương. Ngừng thuốc đột ngột với một số bệnh có thể nguy hiểm hơn chính lỗi của lô thuốc.
Sản phẩm bị thu hồi mức thấp có được dùng tiếp không?
Một số thông báo mức thấp, như lỗi thiếu thông tin trên nhãn, cho phép dùng tiếp nếu không thuộc nhóm bị ảnh hưởng. Đọc kỹ hướng dẫn; nếu thông báo không nói gì, hỏi nơi bán và vẫn nên mang trả để được đổi.
Vì sao cùng một lỗi mà nơi này nói nghiêm trọng, nơi khác nói nhẹ?
Mức nguy cơ phụ thuộc người dùng và cách dùng. Một lỗi thiếu thông tin chất gây dị ứng là nhẹ với số đông nhưng nặng với người dị ứng. Các bài báo cũng hay dùng chữ mạnh hơn nội dung thông báo gốc.
Có ai đánh giá mức nguy cơ ngoài doanh nghiệp không?
Có. Cơ quan quản lý theo ngành xem xét đánh giá của doanh nghiệp và có thể yêu cầu nâng mức, mở rộng phạm vi hay rút ngắn thời hạn. Với thuốc, mức độ vi phạm do cơ quan quản lý dược xác định.