Muốn biết thuốc trong nhà có thuộc diện bị thu hồi hay không, bạn cần khớp đủ ba thứ giữa thông báo và hộp thuốc: tên thuốc kèm hàm lượng, số lô, và cơ sở sản xuất. Chỉ trùng tên thuốc thì chưa đủ để kết luận; trùng cả số lô mới là thuốc cần tách riêng. Phần lớn các lần kiểm tra kết thúc bằng kết quả "không dính", vì một đợt thu hồi thường chỉ nhắm vào một vài lô trong hàng trăm lô cùng tên đang lưu hành.
Việc kiểm tra mất khoảng mười lăm phút nếu tủ thuốc gọn, lâu hơn nếu nhà có người lớn tuổi dùng nhiều loại. Dưới đây là cách đọc thông báo, chỗ tìm số lô trên từng dạng bao bì, bảng xử lý theo kết quả đối chiếu, và những trường hợp hay gây nhầm như thuốc đã bóc lẻ, vỉ bị cắt rời hay thuốc người nhà cho.
Thông báo thu hồi thuốc có những dòng nào cần đọc
Tên thuốc và hàm lượng. Cùng một hoạt chất có thể có nhiều hàm lượng, ví dụ viên loại nhỏ và viên loại lớn. Thông báo nêu đúng hàm lượng nào thì chỉ hàm lượng đó bị ảnh hưởng. Đọc cả dạng bào chế: viên nén, viên nang, siro, thuốc nhỏ mắt là những sản phẩm khác nhau dù cùng tên.
Số đăng ký lưu hành. Đây là dãy ký tự cấp cho từng sản phẩm. Hai thuốc cùng tên thương mại nhưng do hai cơ sở khác nhau sản xuất sẽ có số đăng ký khác nhau. Nếu số đăng ký trên hộp nhà bạn khác với thông báo, gần như chắc chắn đó là sản phẩm khác.
Số lô, ngày sản xuất, hạn dùng. Số lô là dòng quyết định. Thông báo có thể nêu một lô, vài lô, hoặc ghi "toàn bộ các lô" khi lỗi nằm ở công thức hay quy trình chứ không phải ở một mẻ sản xuất. Gặp chữ "toàn bộ" thì không cần dò lô nữa.
Cơ sở sản xuất và cơ sở đăng ký. Thuốc nhập khẩu có hai tên: nơi sản xuất ở nước ngoài và doanh nghiệp đứng tên đăng ký trong nước. Thông báo thường ghi cả hai, hộp thuốc cũng vậy, nên dùng dòng này để khẳng định lần cuối.
Lý do và mức độ thu hồi. Lý do cho biết lỗi thuộc loại gì, mức độ cho biết lỗi nghiêm trọng tới đâu và việc thu hồi kéo tới tận người dùng hay chỉ dừng ở kho, nhà thuốc. Hai dòng này quyết định bạn cần gấp tới mức nào, còn việc có dùng tiếp hay không vẫn phải hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Số lô nằm ở đâu trên từng loại bao bì
Số lô thường đi kèm các ký hiệu viết tắt như "Lô", "Số lô", "Lot", "Batch" hoặc "B.No". Vị trí thay đổi theo dạng bao bì, và nhiều khi chỉ được dập nổi hoặc in phun mờ, phải nghiêng ra chỗ sáng mới đọc được.
| Dạng bao bì | Chỗ hay in số lô | Lưu ý khi đọc |
|---|---|---|
| Hộp giấy | Mép gấp trên hoặc đáy hộp, cạnh hạn dùng | Thường dập nổi không mực, nghiêng hộp dưới đèn mới thấy |
| Vỉ nhôm | Mép vỉ, đôi khi chỉ một đầu | Vỉ cắt rời có thể mất đoạn có số lô |
| Chai, lọ siro | Nhãn dán thân chai hoặc đáy chai | Nhãn ướt, bong mép là mất dòng này |
| Tuýp kem, thuốc mỡ | Đuôi tuýp, chỗ ép dẹt | Đọc mặt trong nếp gấp đuôi tuýp |
| Ống tiêm, ống uống | Thân ống, chữ rất nhỏ | Dùng kính lúp hoặc chụp ảnh rồi phóng to |
| Thuốc nhỏ mắt, nhỏ mũi | Hộp ngoài và thân lọ | Lọ nhỏ thường chỉ in hạn dùng, nên giữ hộp |
Mẹo nhỏ: chụp ảnh chỗ in số lô bằng điện thoại rồi phóng to thường nhanh hơn căng mắt đọc. Nếu thuốc nằm trong túi zip của nhà thuốc mà không còn hộp, ghi chú lại để xử lý ở mục bên dưới.
Năm bước rà tủ thuốc theo một thông báo
Làm theo thứ tự này để không bỏ sót chỗ cất thuốc thứ hai, thứ ba trong nhà, vì thuốc hiếm khi chỉ nằm ở một tủ.
- Gom hết thuốc ở mọi chỗ cất: tủ thuốc chung, ngăn bàn người lớn tuổi, túi xách, cốp xe, hộp thuốc mang theo khi đi làm, phòng trẻ nhỏ.
- Lọc ra những hộp trùng tên hoạt chất hoặc tên thương mại với thông báo; phần còn lại cất trả ngay để mặt bàn gọn.
- Với từng hộp đã lọc, khớp lần lượt hàm lượng, dạng bào chế, số đăng ký. Lệch một trong ba thì ghi "khác sản phẩm" và cất lại.
- Hộp nào khớp cả ba thì đọc số lô, so từng ký tự với thông báo. Chữ O và số 0, chữ I và số 1 rất dễ nhầm khi in nhỏ.
- Hộp trùng số lô: cho vào túi riêng, ghi "chờ hỏi" và ngày kiểm, để ngoài tầm tay trẻ em, không vứt đi trước khi biết nơi trả.
Nếu trong nhà có người đang dùng đúng thuốc đó theo đơn, đừng để họ tự bỏ liều kế tiếp chỉ vì đã cho thuốc vào túi. Bước tiếp theo là gọi cho bác sĩ đã kê đơn hoặc ra nhà thuốc hỏi dược sĩ, như mục kế tiếp nói rõ.
Kết quả đối chiếu và việc nên làm
Mỗi kết quả kiểm tra dẫn tới một việc khác nhau. Bảng dưới đây gom các trường hợp hay gặp nhất trong một gia đình.
| Kết quả | Việc nên làm |
|---|---|
| Khác tên, khác hàm lượng hoặc khác số đăng ký | Dùng tiếp bình thường, không cần làm gì thêm |
| Trùng sản phẩm nhưng khác số lô | Dùng tiếp bình thường; ghi lại số lô đang dùng để lần sau tra nhanh |
| Trùng số lô, thuốc chưa mở | Tách riêng, giữ nguyên hộp, mang trả nơi đã mua |
| Trùng số lô, đang uống theo đơn | Không tự ngừng; gọi bác sĩ kê đơn hoặc hỏi dược sĩ trong ngày về thuốc thay thế |
| Trùng số lô, đã dùng và thấy khó chịu | Đến cơ sở y tế, mang theo hộp thuốc; nặng như khó thở, sưng môi thì đi cấp cứu ngay |
| Không đọc được số lô | Mang cả hộp, vỉ ra nhà thuốc nhờ dược sĩ đọc hoặc tra theo hoá đơn |
| Thông báo ghi toàn bộ các lô | Coi như trùng; xử lý như dòng trùng số lô |
Một hộp thuốc trùng lô chưa có nghĩa là người đã uống bị hại. Nhiều đợt thu hồi xuất phát từ lỗi như hàm lượng hơi lệch chuẩn hay vỉ đóng gói không kín, mức nguy cơ khác nhau nhiều. Bình tĩnh đọc lý do, rồi hỏi người có chuyên môn.
Ví dụ một buổi tối rà tủ thuốc
Chị Lan, nội trợ, đọc được trong nhóm phụ huynh một thông báo thu hồi giả định: thuốc hạ sốt dạng siro cho trẻ, hàm lượng loại dành cho trẻ nhỏ, hai số lô cụ thể, lý do là hàm lượng hoạt chất thấp hơn giới hạn. Nhà chị có hai con và mẹ chồng ở chung.
Chị gom thuốc từ ba chỗ: tủ thuốc trong bếp, ngăn kéo phòng ngủ của hai con, và túi vải đựng đồ đi học của bé lớn. Lọc theo tên, chị tìm được ba chai siro cùng tên. Một chai là loại hàm lượng dành cho trẻ lớn, khác thông báo, chị cất lại. Hai chai còn lại đúng hàm lượng.
Chai thứ nhất còn hộp, số lô in ở đáy hộp, khác cả hai lô trong thông báo. Chai thứ hai đã mất hộp, nhãn dán thân chai bị ướt bong một góc đúng chỗ số lô. Chị không đoán, cho chai này vào túi zip, ghi "chưa rõ lô", sáng hôm sau mang ra nhà thuốc nơi đã mua. Dược sĩ tra phiếu bán trong máy, thấy chai đó thuộc một trong hai lô bị thu hồi, đổi cho chị chai khác lô.
Bé nhỏ đã uống hai lần từ chai đó tuần trước khi sốt, giờ đã khoẻ. Dược sĩ giải thích lỗi hàm lượng thấp chủ yếu làm thuốc hạ sốt kém hơn, dặn nếu con có gì khác lạ thì đưa đi khám. Cả buổi rà mất khoảng hai mươi phút, và việc khó nhất hoá ra là chai mất hộp, không phải đọc thông báo.
Thuốc đã bóc lẻ, mất vỏ hộp: tra bằng gì
Hoá đơn hoặc phiếu bán hàng. Nhiều nhà thuốc in tên thuốc và số lô trên phiếu bán. Nếu bạn mua có hoá đơn điện tử, mở lại tin nhắn hoặc thư điện tử để xem dòng mô tả hàng.
Đơn thuốc và sổ khám. Đơn chỉ ghi tên và hàm lượng, không có số lô, nhưng giúp bạn biết chắc thuốc đó là gì để hỏi nhà thuốc đã bán. Nhà thuốc có phần mềm quản lý thường tra được lô đã xuất trong khoảng ngày bạn mua.
Thuốc bệnh viện cấp theo túi. Khoa dược của bệnh viện quản lý lô xuất cho từng đợt cấp phát. Mang túi thuốc và giấy ra viện tới quầy cấp phát hoặc phòng khám đã khám để hỏi.
Thuốc chia lẻ trong hộp chia liều tuần. Đây là trường hợp khó nhất. Nếu không còn vỏ, coi như chưa xác định được và hỏi dược sĩ; từ lần sau nên giữ lại vỏ hộp cuối cùng cho tới khi uống hết đợt.
Thuốc người quen cho hoặc mua hộ. Hỏi lại người đã mua xem còn vỏ hộp hay hoá đơn không. Nếu không truy được nguồn, đây là lúc tốt để hỏi bác sĩ có nên dùng tiếp thuốc không rõ lô hay không.
Lỗi hay gặp khi tự kiểm
Những nhầm lẫn dưới đây khiến người ta hoặc bỏ thuốc tốt, hoặc giữ lại đúng hộp cần trả.
- Thấy trùng tên là vứt cả hộp. Chỉ trùng tên mà khác lô thì thuốc vẫn dùng được; vứt đi còn làm mất bằng chứng nếu sau này cần đối chiếu.
- Đọc hạn dùng tưởng là số lô. Hai dòng in sát nhau; hạn dùng có dạng ngày tháng, số lô thường là dãy chữ số và chữ cái không theo ngày.
- Chỉ kiểm tủ thuốc chung. Thuốc của ông bà thường để ở đầu giường hoặc trong túi riêng, thuốc của trẻ nằm ở phòng con, thuốc dự phòng nằm trong vali đi xa.
- Tin ảnh chụp thông báo lan trên mạng. Ảnh có thể cắt mất dòng số lô hoặc là thông báo cũ đã xử lý xong. Đối chiếu với nguồn chính thức của cơ quan quản lý dược hoặc hỏi nhà thuốc.
- Tự ngừng thuốc kê đơn. Với thuốc huyết áp, tiểu đường, chống đông, chống động kinh, bỏ liều đột ngột có thể nguy hiểm hơn chính lỗi đang bị thu hồi.
- Vứt thuốc trùng lô vào thùng rác. Nên mang trả nơi bán để được đổi hoặc hoàn tiền và để thuốc lỗi được thu gom, xử lý đúng cách.
Sau khi kiểm xong, ghi một dòng vào điện thoại: ngày kiểm, thông báo nào, kết quả ra sao. Lần sau có thông báo về cùng hoạt chất, bạn biết ngay nhà mình đang dùng lô nào.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc trùng tên nhưng khác số lô với thông báo thu hồi có dùng được không?
Dùng được. Thu hồi theo lô nghĩa là chỉ những lô được liệt kê có vấn đề. Nếu thông báo ghi toàn bộ các lô thì khác, lúc đó mọi hộp cùng sản phẩm đều thuộc diện.
Không đọc được số lô vì chữ quá mờ thì làm sao?
Chụp ảnh chỗ in rồi phóng to, nghiêng hộp dưới đèn để thấy chữ dập nổi. Nếu vẫn không được, mang cả hộp và vỉ ra nhà thuốc nhờ dược sĩ đọc hoặc tra theo phiếu bán hàng.
Có cần kiểm tra thuốc đã hết hạn trong tủ không?
Thuốc hết hạn vốn không nên dùng nữa, dù có bị thu hồi hay không. Nhân dịp kiểm tra, nên gom riêng thuốc hết hạn và hỏi nhà thuốc nơi nhận thu gom, đừng giữ lại để lẫn với thuốc đang dùng.
Thuốc trong diện thu hồi mà người nhà đang uống theo đơn thì có ngừng ngay không?
Không tự ngừng. Gọi bác sĩ đã kê đơn hoặc hỏi dược sĩ trong ngày để được hướng dẫn đổi sang lô khác hoặc thuốc thay thế. Nếu đang có dấu hiệu bất thường thì đến cơ sở y tế.
Làm sao biết thông báo thu hồi mình đọc được là thật?
Thông báo thật nêu đủ tên thuốc, hàm lượng, số đăng ký, số lô, cơ sở sản xuất và lý do. Ảnh chụp thiếu các dòng này, hoặc kèm lời kêu gọi mua sản phẩm khác, nên được đối chiếu lại với nguồn của cơ quan quản lý dược hoặc hỏi nhà thuốc.
Nên kiểm tủ thuốc bao lâu một lần?
Không cần kiểm theo lịch cố định. Kiểm mỗi khi đọc được một thông báo thu hồi có hoạt chất nhà mình dùng, và rà toàn bộ tủ một lần mỗi năm để dọn thuốc hết hạn, thuốc thừa không còn dùng.