Thuốc diệt muỗi, bình xịt côn trùng, bả diệt gián, nhang muỗi dùng trong gia đình là chế phẩm phải có số đăng ký lưu hành do cơ quan quản lý của ngành y tế cấp; sản phẩm không có số này hoặc thuộc lô bị thu hồi thì ngừng dùng, cất riêng và trả lại. Với bình xịt áp suất còn dở, tuyệt đối không chọc thủng, không đốt, không để gần bếp hay nơi nắng nóng trong lúc chờ trả.
Nhóm hàng này khác mỹ phẩm và nước giặt ở một chỗ: chính công dụng của nó là diệt sinh vật, nên hoạt chất có độc tính, và quy định quản lý chặt hơn. Bài giúp bạn nhận ra sản phẩm không được phép bán, xử lý những gì đang có trong nhà, và biết khi nào phòng đã phun cần làm thêm việc gì.
Vì sao chế phẩm diệt côn trùng quản lý chặt hơn đồ gia dụng thường
Một chai nước lau sàn chỉ cần đúng tiêu chuẩn chất lượng là được bán. Một bình xịt muỗi thì khác: hoạt chất trong đó phải nằm trong danh mục được phép, hàm lượng phải đúng mức đã được đánh giá, và nhãn phải ghi rõ hoạt chất, cách dùng, cảnh báo, hướng dẫn sơ cứu. Mỗi sản phẩm được cấp một số đăng ký lưu hành trước khi đưa ra thị trường.
Lý do rất dễ hiểu. Bình xịt muỗi được phun trong phòng ngủ, gần nơi trẻ con nằm; bả gián đặt ở góc bếp; nhang muỗi đốt cả đêm trong phòng kín. Người dùng hít, chạm, và trẻ nhỏ có thể cho vào miệng. Một hoạt chất bị cấm hoặc hàm lượng sai lệch có thể gây hại ngay cả khi dùng đúng hướng dẫn.
Vì vậy, thông báo thu hồi trong nhóm này thường xoay quanh các lý do: hoạt chất không có trong danh mục được phép, hàm lượng khác công bố, sản phẩm lưu hành khi số đăng ký đã hết hiệu lực, hoặc bình áp suất không đạt yêu cầu an toàn. Nhóm lý do đầu nghiêm trọng nhất, cần ngừng dùng ngay.
Cũng cần phân biệt với thuốc bảo vệ thực vật dùng ngoài đồng ruộng. Những chai thuốc trừ sâu bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp không dành cho việc diệt muỗi, gián trong nhà, dù có người vẫn mang về pha phun quanh nhà cho rẻ. Đây không phải chuyện thu hồi mà là dùng sai mục đích, và rủi ro còn lớn hơn.
Dấu hiệu sản phẩm không được phép bán
Ngay cả khi chưa có thông báo nào, những dấu hiệu dưới đây đủ để bạn không mua, hoặc ngừng dùng thứ đã mua.
- Không có số đăng ký lưu hành trên bao bì, hoặc chỉ có dòng chữ chung chung kiểu "hàng đạt chuẩn".
- Nhãn hoàn toàn bằng tiếng nước ngoài, không có nhãn phụ tiếng Việt ghi hoạt chất và đơn vị chịu trách nhiệm.
- Không ghi tên hoạt chất, chỉ ghi công dụng kiểu "diệt sạch gián, kiến, muỗi, chuột".
- Bán dưới dạng bột, phấn, viên trong túi nilon trơn, gói giấy không nhãn, hoặc chia lẻ từ bao lớn.
- Quảng cáo kiểu "an toàn tuyệt đối cho trẻ em, có thể ăn được", "không độc", điều không chế phẩm diệt côn trùng nào nói được.
- Giá rẻ bất thường so với sản phẩm cùng loại, bán rong hoặc bán qua livestream không rõ cửa hàng.
Phấn diệt gián dạng viên phấn viết là ví dụ điển hình: trông vô hại, trẻ dễ cầm lên vẽ chơi hoặc cho vào miệng. Nếu trong nhà có loại phấn không nhãn, cất ngay chỗ khoá được và thôi dùng.
Xử lý bình xịt áp suất còn dở trong lúc chờ trả
Bình xịt côn trùng chứa khí đẩy dễ cháy và chịu áp suất. Sai lầm hay gặp là coi nó như chai nước thông thường.
- Đậy nắp bảo vệ vòi xịt để không bị bấm nhầm.
- Cho bình vào hộp giấy hoặc túi riêng, ghi "không dùng".
- Đặt nơi khô, thoáng, mát, tránh nắng trực tiếp, tránh gần bếp gas, bếp điện, ổ cắm, bình nước nóng. Không để trong cốp xe máy, cốp ô tô dưới trời nắng.
- Để cao, xa tầm tay trẻ em và vật nuôi.
- Không chọc thủng, không đập bẹp, không đốt, không xịt cho hết vào không khí ngoài trời để "xả bình".
- Trả lại nơi bán hoặc theo hướng dẫn thu hồi. Nếu phải bỏ, hỏi đơn vị thu gom rác thải về cách xử lý bình áp suất còn sản phẩm.
Với bình đã hết sạch, nhấn vòi thử để chắc không còn khí, rồi mới bỏ theo cách bỏ vỏ kim loại thông thường. Bình còn lắc nghe tiếng sóng sánh là chưa hết.
Tấm đuổi muỗi cắm điện và máy xông tinh dầu đuổi côn trùng cũng nằm trong nhóm này. Nếu lọ tinh dầu hoặc tấm thuốc thuộc lô bị thu hồi, rút điện, tháo lọ ra đậy nắp, cất riêng như bình xịt; bản thân máy cắm điện thường vẫn dùng được với lọ thay thế hợp lệ, trừ khi thông báo nêu cả thiết bị.
Phòng đã phun, nhang đã đốt: việc nên làm theo tình huống
Nếu sản phẩm bị thu hồi đã được dùng trong nhà trước khi bạn biết tin, các bước dưới đây giúp giảm tiếp xúc còn sót lại.
| Tình huống | Việc nên làm |
|---|---|
| Đã xịt trong phòng ngủ trong vài ngày qua | Mở cửa thông gió; giặt ga gối, rèm; lau bàn, sàn, đầu giường bằng nước sạch và khăn ẩm |
| Đã đặt bả gián, bả kiến ở góc bếp | Đeo găng gom bả vào túi kín, lau sạch chỗ đặt, rửa tay kỹ; không để chung với rác thực phẩm |
| Đã đốt nhang muỗi trong phòng kín nhiều đêm | Ngừng dùng, thông gió phòng; nếu có người ho kéo dài, khó thở, đau đầu thì đi khám và báo đã dùng sản phẩm gì |
| Trẻ có thể đã chạm hoặc liếm phải bả, phấn | Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, mang theo sản phẩm; không tự gây nôn |
| Thú cưng ăn phải bả | Đưa đến cơ sở thú y, mang theo bao bì |
Không cần phun "khử độc" thêm hay dùng chất tẩy mạnh để lau. Nước sạch, khăn ẩm và thông gió là đủ cho phần lớn trường hợp.
Trong vài ngày sau, để ý những người nhạy cảm trong nhà: trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai, người có bệnh hen hay bệnh phổi. Phần lớn sẽ không có gì, nhưng nếu có biểu hiện lạ, việc bạn nhớ được đã dùng sản phẩm gì, ở phòng nào, bao nhiêu lần sẽ giúp bác sĩ rất nhiều.
Áp vào trường hợp của bạn: cửa hàng tạp hoá nhỏ và người mua
Chị Mai có cửa hàng tạp hoá ở phường C, nhập bình xịt côn trùng và nhang muỗi từ một đại lý quen. Khi nhận được tin về một lô bị thu hồi, chị làm ba việc: tháo hết hàng thuộc lô đó khỏi kệ, cho vào thùng riêng dán băng dính; xem sổ bán hàng để nhớ những khách quen đã mua gần đây và nhắn cho họ; gọi đại lý yêu cầu nhận lại hàng và ghi biên bản số lượng. Với khách vãng lai, chị dán một tờ giấy nhỏ ở quầy thông báo nhận lại sản phẩm thuộc lô bị thu hồi.
Ở phía người mua, anh Bình mua một bình xịt muỗi ở cửa hàng đó, đã dùng khoảng nửa bình. Anh mang bình còn lại đến cửa hàng, chị Mai hoàn tiền theo giá mua và ghi lại số lô. Việc diễn ra nhanh vì cả hai bên đều giữ được thông tin.
Nếu bạn mua hàng không nhãn, không số đăng ký từ người bán rong, việc trả lại gần như không làm được. Đó là lý do mua nhóm hàng này ở nơi có địa chỉ cố định, có thể quay lại.
Đọc thông báo thu hồi chế phẩm diệt côn trùng
Thông báo về nhóm hàng này có vài trường thông tin riêng. Đọc theo thứ tự dưới đây để biết sản phẩm nhà mình có liên quan không và mức độ cần lo đến đâu.
- Tên sản phẩm và dạng dùng: bình xịt, nhang, tấm đuổi muỗi cắm điện, tinh dầu, bả dạng gel, bả dạng hạt. Cùng một tên thương mại có thể có nhiều dạng, thông báo thường chỉ nêu một dạng.
- Số đăng ký lưu hành: so với số in trên bao bì. Đây là cách phân biệt chắc nhất khi tên sản phẩm na ná nhau.
- Số lô, ngày sản xuất: nếu thông báo nêu lô, chỉ lô đó bị ảnh hưởng; nếu thông báo nêu thu hồi số đăng ký, mọi lô đều bị.
- Lý do: hoạt chất ngoài danh mục, hàm lượng sai, hết hiệu lực đăng ký, bao bì áp suất lỗi. Lý do về hoạt chất thì ngừng ngay; lý do về giấy tờ hết hiệu lực thì vẫn ngừng và trả, nhưng ít đáng lo về sức khoẻ hơn.
- Đơn vị đứng tên và hướng dẫn thu hồi: nơi nhận lại hàng, thời hạn, cách hoàn tiền.
Nếu thông báo bạn thấy chỉ là ảnh chụp lan truyền không có số đăng ký hay số lô, đừng vội kết luận. Tìm văn bản gốc hoặc hỏi nơi bán; nhiều ảnh lan truyền là thông báo cũ từ nhiều năm trước.
Lỗi hay gặp khi dùng và bỏ chế phẩm diệt côn trùng
Phun nhiều hơn hướng dẫn cho "chắc ăn". Liều gấp đôi không diệt muỗi tốt gấp đôi, chỉ làm người trong phòng hít nhiều hơn. Với sản phẩm bị thu hồi vì hàm lượng cao hơn công bố, thói quen này càng làm rủi ro tăng lên.
Phun xong đóng kín cửa rồi cho trẻ vào ngủ ngay. Hướng dẫn trên bao bì hợp lệ luôn có thời gian chờ và thông gió. Hàng không nhãn tiếng Việt thì người dùng không đọc được phần này, đó là lý do sản phẩm thiếu nhãn phụ bị coi là vi phạm.
Chiết bả diệt gián sang lọ đồ ăn cũ. Lọ đựng gia vị, hộp sữa chua cũ chứa bả gián là nguồn tai nạn kinh điển. Giữ bả trong bao bì gốc.
Đổ thuốc diệt côn trùng dạng lỏng xuống ao, mương, rãnh. Nhiều hoạt chất độc với cá và sinh vật dưới nước. Trả lại hoặc hỏi nơi thu gom.
Mua hàng xách tay vì "hàng ngoại mạnh hơn". Hàng chưa đăng ký ở Việt Nam có thể chứa hoạt chất không được phép dùng trong gia đình ở đây, và khi có vấn đề bạn không có ai để trả lại.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thuốc diệt muỗi có được phép bán không?
Xem trên bao bì có số đăng ký lưu hành, tên hoạt chất, tên đơn vị chịu trách nhiệm và nhãn tiếng Việt hay không. Thiếu một trong những thông tin này là dấu hiệu sản phẩm không đúng quy định, nên tránh mua.
Bình xịt côn trùng còn dở có được đục thủng để bỏ không?
Không. Bình chứa khí đẩy dễ cháy và chịu áp suất, đục thủng có thể gây nổ, cháy hoặc bắn hoá chất vào người. Cất ở nơi mát, xa nguồn nhiệt, rồi trả lại hoặc hỏi đơn vị thu gom rác về cách bỏ.
Đã xịt thuốc muỗi bị thu hồi trong phòng trẻ thì làm gì?
Mở cửa thông gió, giặt chăn gối, lau các bề mặt trẻ hay chạm bằng khăn ẩm và nước sạch. Nếu trẻ có biểu hiện bất thường như ho nhiều, khó thở, nôn, li bì thì đưa đến cơ sở y tế và mang theo bình xịt.
Phấn diệt gián không nhãn có nguy hiểm không?
Sản phẩm không nhãn thì không biết hoạt chất và hàm lượng, nên không đánh giá được mức độ an toàn. Dạng phấn còn dễ bị trẻ nhầm là phấn vẽ. Tốt nhất ngừng dùng, cất kín và không mua loại này nữa.
Nhang muỗi bị thu hồi đã đốt nhiều đêm thì có cần đi khám không?
Nếu mọi người trong nhà đều bình thường thì chỉ cần ngừng dùng và thông gió. Nếu có người ho kéo dài, khó thở, đau đầu hoặc người có bệnh hô hấp thấy nặng hơn, nên đi khám và báo cho bác sĩ đã dùng sản phẩm gì.
Cửa hàng không nhận lại bình xịt bị thu hồi thì làm sao?
Liên hệ đơn vị chịu trách nhiệm ghi trên bao bì, vì họ phải tổ chức thu hồi. Nếu vẫn không được giải quyết, phản ánh với cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, kèm ảnh sản phẩm, số lô và chứng từ mua.