Một món đồ điện có mùi khét, nóng bất thường, rò điện, tự bật tắt hay có tia lửa thì ngừng dùng trước, phân tích sau. Nếu dấu hiệu đó xuất hiện khi máy còn mới, dùng đúng hướng dẫn, hoặc nhiều người cùng mẫu gặp giống nhau, rất có thể đó là lỗi sản phẩm và nên báo hãng, chứ không chỉ mang đi sửa.
Phần lớn thông báo thu hồi bắt đầu từ chính những lời báo như vậy. Một người báo thì hãng ghi nhận, mười người báo cùng một kiểu lỗi thì hãng phải điều tra. Bài này giúp bạn phân biệt hỏng do hao mòn với lỗi an toàn, ghi lại sự cố cho có giá trị, biết lúc nào báo hãng và lúc nào báo cơ quan quản lý, kèm một mẫu báo sự cố.
Hỏng do hao mòn hay lỗi an toàn của sản phẩm
Không phải cứ hỏng là lỗi sản phẩm. Bảng dưới giúp phân biệt sơ bộ; cột cuối là việc nên làm trong cả hai trường hợp:
| Dấu hiệu | Nghiêng về hao mòn khi | Nghiêng về lỗi sản phẩm khi | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Mùi khét | Máy cũ lâu năm, mới bật sau thời gian dài cất, mùi tan sau vài phút | Máy mới, mùi kéo dài, có khói, vỏ biến màu | Tắt, rút phích, quan sát; mùi kéo dài thì ngừng dùng |
| Nóng | Máy chạy liên tục nhiều giờ, lỗ thông gió bị bụi bịt | Nóng khi vừa bật, nóng ở chỗ không sinh nhiệt như vỏ tay cầm, phích cắm | Ngừng dùng nếu nóng rát tay hoặc nóng ở phích |
| Tê tay khi chạm vỏ | Ổ điện nhà thiếu tiếp đất, máy nào cắm vào cũng tê | Chỉ một máy tê, các máy khác cùng ổ không tê | Rút phích, thử máy khác cùng ổ, gọi thợ điện nếu nghi ổ |
| Tự bật, tự tắt | Nút bấm mòn sau nhiều năm | Máy mới, tự bật khi không ai chạm, bảng cảm ứng nhận nhầm | Ngắt điện hẳn, ghi lại thời điểm |
| Nứt, vỡ | Có va đập, rơi | Tự nứt khi đang dùng bình thường | Ngừng dùng, chụp ảnh |
| Tia lửa ở phích hoặc ổ | Phích lỏng, ổ cũ | Phích mới, ổ tốt mà vẫn có tia lửa | Ngắt điện, kiểm cả ổ lẫn phích |
Cột "nghiêng về" chỉ là gợi ý. Với các dấu hiệu nguy hiểm, quyết định ngừng dùng không phụ thuộc vào việc lỗi do ai. Phân biệt chỉ quan trọng ở bước sau: mang đi sửa hay báo hãng.
Dùng các giác quan để phát hiện sớm
Mũi. Mùi nhựa cháy, mùi khét như tóc cháy, mùi hắc ngọt lạ quanh đồ có pin. Mùi là dấu hiệu sớm nhất và hay bị bỏ qua nhất, nhất là khi trong bếp đang nấu ăn.
Tay, sau khi đã rút phích. Sờ phích cắm ngay sau khi rút: phích ấm nhẹ với máy công suất lớn là bình thường, phích nóng rát là không. Sờ vỏ máy ở chỗ tay cầm, chỗ dây vào thân.
Tai. Tiếng rè, tiếng lách tách, tiếng xì, tiếng động cơ gằn khác ngày thường. Tiếng lách tách trong phích hoặc ổ là dấu hiệu tia lửa điện.
Mắt. Vỏ biến màu, ố vàng quanh lỗ thông gió, nhựa phồng, dây nguồn có chỗ dẹt hay nứt, vết đen quanh lỗ ổ cắm.
Thói quen của máy. Máy tự ngắt thường xuyên, cầu dao nhà hay nhảy mỗi khi bật máy đó, đèn báo nhấp nháy bất thường. Những thay đổi nhỏ này đáng ghi lại.
Thời điểm. Một dấu hiệu xuất hiện ngay trong mấy tuần đầu dùng máy nói lên nhiều điều hơn cùng dấu hiệu ấy sau mười năm. Ghi lại ngày mua giúp bạn và hãng đánh giá đúng.
Ghi lại sự cố sao cho có giá trị
Một lời báo có ảnh, có ngày giờ, có mã mẫu được hãng và cơ quan quản lý xử lý nhanh hơn nhiều so với lời kể chung chung. Làm theo thứ tự, an toàn trước:
- Ngắt điện và đảm bảo an toàn. Không chụp ảnh khi máy còn đang bốc khói hoặc còn cắm điện mà có dấu hiệu rò.
- Chụp ảnh tem thông số có mã mẫu, số sê-ri hoặc ngày sản xuất.
- Chụp ảnh và quay video dấu hiệu: vết cháy, chỗ chảy nhựa, vết nứt. Nếu dấu hiệu chỉ xuất hiện khi bật máy, ví dụ tiếng rè, quay một đoạn ngắn khi đứng xa và an toàn, chỉ làm nếu không có khói, không có tia lửa.
- Viết vài dòng mô tả ngay khi còn nhớ: ngày giờ, máy đang làm gì, đang ở chế độ nào, cắm vào ổ nào, dấu hiệu kéo dài bao lâu.
- Giữ nguyên máy. Không tháo vỏ, không mang đi sửa ngoài trước khi báo hãng, vì sửa xong là mất dấu vết lỗi.
- Ghi lại thiệt hại phát sinh nếu có: đồ đạc cháy sém, thiết bị khác hỏng theo, người bị thương.
Nếu có người bị bỏng, bị điện giật hoặc hít nhiều khói, đưa đến cơ sở y tế trước rồi mới lo những việc trên. Người bị điện giật dù tỉnh táo vẫn nên được khám.
Báo hãng, báo cơ quan quản lý: khi nào, vì sao
Đầu mối đầu tiên là hãng sản xuất hoặc nhà nhập khẩu, qua kênh chăm sóc khách hàng chính thức, hoặc qua nơi bán. Báo bằng văn bản: tin nhắn, thư điện tử, biểu mẫu trên trang của hãng, để có dấu thời gian. Hãng có trách nhiệm tiếp nhận, kiểm tra sản phẩm và trả lời. Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá 2007 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đều đặt lên nhà sản xuất nghĩa vụ xử lý khi phát hiện sản phẩm không an toàn, kể cả nghĩa vụ thu hồi.
Báo thêm cho cơ quan quản lý khi: hãng không trả lời sau một khoảng thời gian hợp lý; hãng trả lời qua loa mà dấu hiệu rõ ràng là nguy hiểm; sự cố gây thương tích hoặc cháy; hoặc bạn thấy nhiều người cùng phản ánh một mẫu sản phẩm. Các nơi nhận phản ánh gồm cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, cơ quan quản lý chất lượng sản phẩm hàng hoá, cơ quan quản lý thị trường ở địa phương, và các hội bảo vệ người tiêu dùng.
Một lời báo có vẻ nhỏ nhưng là mảnh ghép. Cơ quan quản lý và hãng phát hiện lỗi lô hàng chủ yếu bằng cách gom các sự cố riêng lẻ lại. Nếu không ai báo, mỗi gia đình gặp sự cố sẽ nghĩ mình xui, và chiếc máy cùng mẫu ở nhà khác vẫn chạy tiếp.
Mẫu báo sự cố gửi hãng
Mẫu dưới đây dùng cho tin nhắn hoặc thư gửi kênh chăm sóc khách hàng. Viết ngắn, đủ ý, không cần lời lẽ gay gắt:
- Tiêu đề: Báo sự cố an toàn: [loại máy, mã mẫu]
- Thông tin máy: Mã mẫu [mã], số sê-ri [số], mua ngày [ngày] tại [nơi mua].
- Sự cố: Ngày [ngày] lúc khoảng [giờ], máy đang [đang làm gì, chế độ nào] thì [dấu hiệu: bốc khói, mùi khét, tia lửa, vỏ chảy]. Máy được dùng theo hướng dẫn, cắm trực tiếp vào ổ tường, không qua ổ chia.
- Xử lý ban đầu: Đã ngắt điện, ngừng dùng, giữ nguyên máy, không tháo vỏ.
- Thiệt hại nếu có: [mô tả ngắn, ảnh đính kèm].
- Đề nghị: Hãng kiểm tra máy, cho biết nguyên nhân, hướng xử lý, và cho biết mẫu máy này có đang trong diện thu hồi hay có phản ánh tương tự không.
- Đính kèm: ảnh tem, ảnh và video sự cố, chứng từ mua.
Nhờ hãng trả lời bằng văn bản và hẹn một mốc thời gian cụ thể. Nếu đến mốc đó chưa có phản hồi, gửi lại kèm tin nhắn cũ, rồi mới chuyển sang cơ quan bảo vệ người tiêu dùng.
Lỗi hay gặp khi đồ điện có dấu hiệu lạ
Những phản ứng dưới đây rất tự nhiên, nhưng thường làm mất cơ hội xử lý đúng hoặc mất bằng chứng:
| Lỗi | Hệ quả | Nên làm |
|---|---|---|
| Tắt máy rồi bật lại xem còn không | Lặp lại sự cố, có khi nặng hơn lần trước | Rút phích, chờ nguội, quan sát bằng mắt trước |
| Đổ lỗi cho điện yếu, điện chập chờn | Bỏ qua lỗi thật của máy | Thử ổ khác, máy khác; điện nhà có vấn đề thì gọi thợ |
| Tự mở vỏ xem bên trong | Nguy cơ giật, mất tình trạng ban đầu | Chụp ảnh bên ngoài, để kỹ thuật viên mở |
| Vứt máy ngay vì sợ | Không còn gì để hãng kiểm tra, không thể báo lỗi | Cất máy an toàn, báo hãng xong mới quyết định |
| Chỉ đăng lên mạng xã hội | Hãng và cơ quan quản lý không nhận được lời báo chính thức | Gửi báo cáo cho hãng, giữ bằng chứng |
| Đăng ảnh có tên hãng kèm lời quy kết khi chưa kiểm | Có thể gặp tranh chấp, lại không giải quyết được sự cố | Báo đúng kênh trước, mô tả sự việc, không kết luận thay hãng |
| Dùng tiếp vì "lần sau chắc không bị" | Dấu hiệu nguy hiểm hay lặp lại và nặng dần | Ngừng dùng đến khi có kết luận |
Áp vào nhà mình: rà đồ điện cũ mỗi năm một lần
Bà Tư sống một mình trong căn nhà cấp bốn, đồ điện phần lớn mua từ hơn mười năm trước: ấm siêu tốc, nồi cơm, bàn là, quạt, máy sưởi nhỏ. Mỗi dịp Tết, người con trai về nhà dành một buổi sáng rà một lượt: rút từng món, uốn dây xem có chỗ nứt, ngửi quanh lỗ thông gió, sờ phích sau khi chạy mười phút, chụp tem gửi vào nhóm gia đình. Món nào có dấu hiệu là thay, không chờ hỏng hẳn.
Cách làm đó áp được cho nhiều nhà. Chọn một dịp cố định trong năm, ví dụ trước mùa nóng hoặc trước Tết. Đồ điện nhiệt như ấm đun, bàn là, máy sưởi, nồi cơm, máy sấy tóc kiểm trước, vì công suất lớn và chạy sát người. Đồ có pin như quạt tích điện, đèn sạc, máy hút bụi cầm tay kiểm tiếp theo. Mỗi món chụp tem một lần, lưu vào một album chung, để mỗi lần có thông báo thu hồi chỉ cần mở ra so.
Người già và người sống một mình ít khi tự đọc tin thu hồi, cũng ít khi phàn nàn về mùi khét hay tê tay. Một buổi rà mỗi năm, cộng với lời dặn "thấy mùi lạ thì rút phích rồi gọi con", là cách đơn giản để những dấu hiệu nguy hiểm được phát hiện trước khi thành sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ điện bị hỏng do mình dùng sai hay do lỗi sản phẩm?
Xem máy còn mới hay đã cũ, có dùng đúng hướng dẫn không, dấu hiệu có lặp lại ở người khác dùng cùng mẫu không. Máy mới, dùng đúng cách mà vẫn có dấu hiệu nguy hiểm thì nghiêng về lỗi sản phẩm và nên báo hãng.
Có nên mang đồ điện có mùi khét đi sửa ngoài ngay không?
Nên báo hãng trước nếu máy còn mới hoặc dấu hiệu nghi lỗi sản phẩm. Sửa ngoài xong là mất dấu vết lỗi, hãng khó kiểm tra và bạn mất cơ sở để được đổi hoặc bồi thường.
Báo lỗi sản phẩm cho cơ quan nào khi hãng không trả lời?
Bạn có thể gửi phản ánh đến cơ quan bảo vệ người tiêu dùng, cơ quan quản lý thị trường ở địa phương, hoặc các hội bảo vệ người tiêu dùng. Kèm theo bản sao lời báo đã gửi hãng và ảnh sự cố.
Đồ điện cũ hơn mười năm có dấu hiệu lạ thì có cần báo hãng không?
Nếu dấu hiệu là hao mòn bình thường thì thay máy là đủ. Nếu dấu hiệu lạ thường như tự bật, tia lửa trong thân máy, hoặc máy thuộc mẫu từng có phản ánh, báo hãng vẫn có ích cho người dùng khác.
Một lời báo của người dùng có thể dẫn tới thu hồi không?
Một lời báo riêng lẻ hiếm khi đủ, nhưng là mảnh ghép. Khi nhiều lời báo cùng chỉ về một mẫu, một kiểu lỗi, hãng và cơ quan quản lý mới có cơ sở để điều tra và quyết định thu hồi.
Bị điện giật nhẹ do đồ điện, thấy bình thường thì có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là khi dòng điện đi qua người, có bỏng ở điểm tiếp xúc, hoặc có hồi hộp, chóng mặt. Điện giật có thể ảnh hưởng tim mà không thấy ngay; nhân viên y tế sẽ đánh giá có cần theo dõi thêm không.