Thuốc cổ truyền, thuốc từ dược liệu bị thu hồi vì trộn tân dược thường là trộn chất kháng viêm nhóm corticoid, chất giảm đau, hoặc chất làm giảm cân, tăng cường sinh lý để tạo tác dụng "nhanh như thần". Nếu người nhà đã dùng những sản phẩm này lâu ngày, đừng tự ngừng đột ngột: hãy đưa họ đi khám và mang theo sản phẩm, vì ngừng corticoid dùng kéo dài một cách đột ngột có thể nguy hiểm.
Những sản phẩm này thường không đi qua nhà thuốc có giấy phép mà bán qua mạng xã hội, chợ, người quen giới thiệu, đóng trong lọ, túi không nhãn hoặc nhãn tự in. Vì vậy chúng ít khi được "thu hồi" theo kiểu đổi trả ở quầy. Bài này giúp bạn nhận ra dấu hiệu nghi ngờ, biết hỏi bác sĩ điều gì, giữ bằng chứng nào và phản ánh tới đâu.
Dấu hiệu nghi ngờ ở sản phẩm và người bán
Không dấu hiệu nào đủ để kết luận một mình. Gặp càng nhiều dấu hiệu cùng lúc, càng nên đưa sản phẩm cho bác sĩ hoặc dược sĩ xem.
- Quảng cáo khỏi hẳn bệnh mạn tính như đau khớp, gút, hen, tiểu đường chỉ sau vài ngày, "dứt điểm không tái phát".
- Tác dụng giảm đau, giảm sưng rất nhanh ngay từ liều đầu, khác hẳn cách thuốc từ dược liệu thường cho tác dụng.
- Lọ, túi không có số đăng ký hay số công bố, không ghi cơ sở sản xuất, hoặc nhãn tự in, chữ mờ.
- Bán qua mạng xã hội, giao tận nhà, chỉ nhận chuyển khoản, người bán không có địa chỉ cửa hàng rõ ràng.
- Người bán dặn "không được ngừng giữa chừng", "uống đủ liệu trình mới khỏi", khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê.
- Kèm lời chứng của "người đã khỏi" nhưng không có tên thật, không có hồ sơ khám.
- Khi ngừng dùng vài ngày, bệnh quay lại nặng hơn trước rất nhanh.
Dấu hiệu cuối cùng là chỗ đáng lưu ý nhất. Nhiều gia đình kể rằng người bệnh cứ ngừng là đau lại dữ dội, nên tiếp tục mua. Vòng lặp đó có thể là hậu quả của corticoid trộn lẫn chứ không phải bằng chứng thuốc tốt.
Dấu hiệu ở người đã dùng lâu và việc nên làm
Những biểu hiện dưới đây có thể gặp khi dùng corticoid kéo dài, nhưng cũng có thể do nguyên nhân khác. Chỉ bác sĩ mới đánh giá được; bảng chỉ giúp bạn biết khi nào nên đi khám.
| Biểu hiện | Việc nên làm |
|---|---|
| Mặt tròn, bụng to, chân tay gầy đi | Đi khám, mang theo sản phẩm đã dùng |
| Huyết áp tăng, đường huyết tăng không rõ lý do | Báo bác sĩ đang điều trị, kể rõ đã dùng sản phẩm gì, bao lâu |
| Da mỏng, dễ bầm, vết thương lâu lành | Đi khám |
| Đau dạ dày, đi ngoài phân đen | Đến cơ sở y tế sớm; phân đen hoặc nôn ra máu thì đi cấp cứu ngay |
| Mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, tụt huyết áp sau khi tự ngừng | Đến cơ sở y tế ngay |
| Không có biểu hiện gì | Vẫn nên đi khám để bác sĩ hướng dẫn ngừng an toàn |
Trường hợp đáng lo nhất là người đã dùng nhiều tháng rồi bỗng ngừng hẳn sau khi đọc tin. Cơ thể quen nhận corticoid từ ngoài vào có thể không kịp tự sản xuất lại, gây mệt lả, tụt huyết áp. Đây là lý do việc ngừng cần bác sĩ hướng dẫn, đôi khi phải giảm dần.
Mang gì khi đi khám, nói gì với bác sĩ
Bác sĩ cần biết chính xác người bệnh đã đưa gì vào người. Chuẩn bị:
- Sản phẩm đang dùng, còn nguyên lọ, túi, kể cả bao bì ngoài và tờ giới thiệu kèm theo.
- Ảnh chụp trang bán hàng, tin nhắn tư vấn của người bán, hoá đơn hoặc lịch sử chuyển khoản.
- Thời gian đã dùng: bắt đầu từ khi nào, mỗi ngày bao nhiêu, có ngừng giữa chừng không.
- Danh sách thuốc bác sĩ kê đang dùng song song, kể cả thuốc đã bỏ vì nghe người bán khuyên.
- Các chỉ số đo ở nhà nếu có: huyết áp, đường huyết, cân nặng thay đổi.
Nói thẳng với bác sĩ: "Người nhà đã dùng sản phẩm này khoảng chừng ấy tháng, nghe tin có thể trộn thuốc tây, nhờ bác sĩ xem và hướng dẫn ngừng." Đừng ngại bị trách. Bác sĩ cần thông tin thật để chữa đúng, và việc người bệnh tìm tới thuốc nam vì đau lâu ngày là chuyện bác sĩ gặp hằng ngày.
Nếu người bệnh đã bỏ thuốc bác sĩ kê để dùng sản phẩm này, cũng nói rõ. Có thể cần điều chỉnh lại toàn bộ phác đồ.
Ví dụ giả định: bà Sáu và lọ viên hoàn chữa khớp
Bà Sáu, sáu mươi tám tuổi, đau khớp gối nhiều năm. Một người quen giới thiệu lọ viên hoàn "gia truyền" mua qua mạng, uống ba ngày đã đi lại nhẹ nhàng. Bà dùng liền tám tháng, bỏ luôn thuốc bác sĩ kê. Gần đây con trai bà thấy mặt bà tròn ra, huyết áp đo ở nhà cao hơn trước.
Anh đọc được tin cơ quan quản lý cảnh báo một số sản phẩm viên hoàn trị khớp trộn corticoid, không nêu đúng sản phẩm nhà mình nhưng mô tả rất giống: không số đăng ký, bán qua mạng, tác dụng nhanh. Phản xạ đầu tiên của anh là vứt cả lọ. Anh dừng lại, cất lọ vào túi, chụp lại trang bán hàng, và đưa mẹ đi khám nội khoa.
Bác sĩ hỏi kỹ thời gian dùng, cho làm một số xét nghiệm, và hướng dẫn giảm dần thay vì ngừng ngay. Đồng thời bác sĩ điều chỉnh lại thuốc huyết áp và thuốc điều trị khớp. Lọ viên hoàn được giữ lại; anh gửi phản ánh tới Sở Y tế kèm ảnh, tin nhắn và địa chỉ giao hàng.
Nếu anh vứt lọ và để mẹ ngừng ngay, bà có thể đã rơi vào tình trạng mệt lả, tụt huyết áp trong những ngày sau mà gia đình không hiểu vì sao.
Phản ánh tới đâu và giữ bằng chứng thế nào
Giữ nguyên sản phẩm. Không đổ viên ra, không vứt bao bì. Nếu cơ quan chức năng cần lấy mẫu kiểm nghiệm, sản phẩm còn nguyên giúp kết luận rõ ràng.
Chụp lại mọi dấu vết người bán. Trang bán hàng, tên tài khoản, số tài khoản nhận tiền, địa chỉ gửi hàng trên bao bì vận chuyển. Trang bán hàng thường bị xoá nhanh khi có người phản ánh.
Phản ánh với cơ quan quản lý ngành y tế. Sở Y tế nơi cư trú hoặc cơ quan quản lý dược, cơ quan quản lý y dược cổ truyền là nơi tiếp nhận phản ánh về thuốc, thuốc từ dược liệu nghi trộn tân dược.
Phản ánh với cơ quan bảo vệ người tiêu dùng. Nếu muốn đòi lại tiền hay phản ánh về hành vi quảng cáo sai, kênh bảo vệ người tiêu dùng và hội bảo vệ người tiêu dùng là nơi phù hợp, dựa trên Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023.
Báo cho sàn hoặc nền tảng. Sản phẩm bán trên sàn thương mại điện tử hay mạng xã hội có thể báo cáo ngay trên nền tảng để gỡ bài và cảnh báo người mua khác.
Báo bác sĩ phản ứng có hại. Nếu người bệnh có biểu hiện bất thường, bác sĩ có thể ghi nhận và báo cáo phản ứng có hại theo quy trình của cơ sở y tế.
Thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ: khác nhau chỗ nào
Ba nhóm sản phẩm này trông giống nhau trên kệ và trong quảng cáo, nhưng được quản lý khác nhau. Biết sản phẩm nhà mình thuộc nhóm nào giúp bạn biết hỏi ai và phản ánh tới đâu.
| Nhóm | Giấy tờ phải có | Được nói gì | Khi có vấn đề |
|---|---|---|---|
| Thuốc cổ truyền, thuốc dược liệu | Số đăng ký lưu hành thuốc | Công dụng điều trị theo hồ sơ đã được duyệt | Thu hồi theo quy định về thuốc, phản ánh tới cơ quan quản lý ngành y tế |
| Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ | Số công bố, đăng ký bản công bố sản phẩm | Hỗ trợ, không được quảng cáo chữa khỏi bệnh | Thu hồi theo quy định về an toàn thực phẩm |
| Sản phẩm bốc lẻ, tự đóng gói, "gia truyền" không giấy tờ | Không có | Không được quảng cáo là thuốc | Khó truy vết; giữ bằng chứng, phản ánh cơ quan chức năng |
| Thuốc thang do thầy thuốc y học cổ truyền kê, bốc tại cơ sở có phép | Đơn của thầy thuốc, giấy phép của cơ sở | Theo chẩn đoán của thầy thuốc | Hỏi lại thầy thuốc và cơ sở đã bốc |
Quy tắc dễ nhớ: sản phẩm nói "chữa khỏi" mà không có số đăng ký thuốc là đã sai ngay từ đầu, dù bên trong có trộn gì hay không. Thực phẩm bảo vệ sức khoẻ không được phép hứa chữa bệnh.
Khi đi khám, nói rõ sản phẩm thuộc nhóm nào nếu biết. Với sản phẩm không giấy tờ, chỉ cần nói "không rõ nguồn" là bác sĩ hiểu cần thận trọng hơn.
Hiểu lầm hay gặp
Thuốc nam thì lành, dùng lâu không sao. Dược liệu cũng có tác dụng phụ, tương tác với thuốc khác, và có thể bị trộn chất cấm. "Thiên nhiên" không đồng nghĩa với an toàn.
Có tác dụng nhanh là thuốc tốt. Tác dụng giảm đau, giảm sưng nhanh bất thường ở sản phẩm từ dược liệu là dấu hiệu nên nghi ngờ, không phải để yên tâm.
Đọc tin xong ngừng ngay là an toàn nhất. Với người dùng lâu ngày, ngừng đột ngột có thể gây hại. Đi khám để được hướng dẫn ngừng an toàn.
Sản phẩm có số công bố là thuốc. Số công bố của thực phẩm bảo vệ sức khoẻ khác với số đăng ký thuốc. Sản phẩm quảng cáo chữa bệnh mà chỉ có số công bố thực phẩm đã là dấu hiệu sai.
Thuốc cổ truyền của nhà thuốc có giấy phép thì cũng có thể trộn. Rủi ro thấp hơn nhiều so với hàng trôi nổi, vì có hồ sơ đăng ký và được kiểm tra. Vẫn nên giữ hoá đơn và báo lại nếu thấy bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thuốc nam có trộn corticoid?
Người dùng không tự kiểm được bằng mắt. Dấu hiệu nghi ngờ gồm tác dụng giảm đau rất nhanh, ngừng là đau lại dữ dội, mặt tròn, tăng huyết áp, sản phẩm không số đăng ký. Kết luận cần kiểm nghiệm, nên mang sản phẩm khi đi khám và phản ánh tới cơ quan y tế.
Đã uống thuốc nam nghi trộn corticoid nhiều tháng thì có ngừng ngay không?
Không tự ngừng đột ngột. Đi khám, mang theo sản phẩm, kể rõ thời gian dùng để bác sĩ hướng dẫn ngừng an toàn, có thể phải giảm dần. Ngừng ngang sau thời gian dài có thể gây mệt lả, tụt huyết áp.
Thuốc cổ truyền bị thu hồi thì có được hoàn tiền không?
Nếu mua ở nhà thuốc hoặc cơ sở có giấy phép, bạn có quyền đổi trả như với thuốc khác. Nếu mua qua người bán trôi nổi, việc đòi tiền khó hơn; giữ bằng chứng và phản ánh tới cơ quan bảo vệ người tiêu dùng.
Phản ánh thuốc cổ truyền nghi trộn tân dược ở đâu?
Sở Y tế nơi cư trú, cơ quan quản lý dược hoặc cơ quan quản lý y dược cổ truyền tiếp nhận phản ánh về chất lượng. Phản ánh về quảng cáo sai và đòi quyền lợi thì gửi cơ quan bảo vệ người tiêu dùng hoặc hội bảo vệ người tiêu dùng.
Người bán khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê để dùng sản phẩm của họ có sao không?
Đây là dấu hiệu rất đáng ngại. Bỏ thuốc điều trị bệnh mạn tính có thể làm bệnh nặng lên. Báo bác sĩ việc đã bỏ thuốc để được điều chỉnh, và cân nhắc phản ánh người bán.
Có nên đăng tên sản phẩm nghi trộn tân dược lên mạng để cảnh báo người khác không?
Nên phản ánh tới cơ quan chức năng trước, vì kết luận cần kiểm nghiệm. Đăng công khai khi chưa có kết luận có thể gây tranh chấp. Bạn có thể nhắc người thân đi khám nếu đang dùng sản phẩm tương tự.