Thuốc kém chất lượng là thuốc thật, do đúng cơ sở có giấy phép sản xuất, nhưng một lô nào đó không đạt tiêu chuẩn đã đăng ký. Thuốc giả là sản phẩm làm nhái, mạo danh tên, bao bì, số đăng ký hay số lô của thuốc thật, có thể không có hoạt chất, sai hoạt chất hoặc sai hàm lượng. Với thuốc kém chất lượng, cách xử lý là thu hồi theo lô. Với thuốc giả, nhà sản xuất thật cũng là bên bị hại, và cơ quan quản lý ra cảnh báo để người dân nhận diện và báo lại.
Hai loại tin này hay bị đọc lẫn với nhau. Hậu quả là người ta vứt bỏ thuốc thật khác lô vì tưởng "hãng đó làm thuốc giả", hoặc ngược lại yên tâm giữ một hộp thuốc giả vì số lô "không có trong danh sách thu hồi". Bài này chỉ cách phân biệt hai loại thông báo, việc nên làm với từng loại, và những dấu hiệu cần đưa hộp thuốc cho dược sĩ xem.
Hai loại thông báo đặt cạnh nhau
Đọc tiêu đề và vài dòng đầu thường đủ để biết mình đang cầm loại thông báo nào.
| Điểm so sánh | Thuốc kém chất lượng | Thuốc giả |
|---|---|---|
| Ai làm ra | Cơ sở sản xuất thật, có giấy phép | Người làm nhái, không rõ nguồn |
| Lỗi nằm ở đâu | Một hay vài lô lệch tiêu chuẩn: định lượng, độ hoà tan, tạp chất, vi sinh | Toàn bộ sản phẩm: có thể không có hoạt chất, sai hoạt chất, sai hàm lượng |
| Thông báo nêu gì | Tên thuốc, số lô, hạn dùng, cơ sở sản xuất, mức độ thu hồi | Đặc điểm nhận diện hàng giả so với hàng thật, nơi phát hiện |
| Số lô | Số lô trong thông báo là lô thật bị lỗi | Hàng giả có thể in số lô thật hoặc số lô không tồn tại |
| Việc của người dùng | Đối chiếu số lô, trả nơi bán, hỏi bác sĩ nếu đang dùng | So đặc điểm bao bì, nghi ngờ thì nhờ dược sĩ xem, báo cơ quan quản lý |
| Nhà sản xuất thật | Chịu trách nhiệm thu hồi | Là bên bị mạo danh, thường phối hợp cung cấp đặc điểm phân biệt |
Một sản phẩm có thể vừa có lô kém chất lượng bị thu hồi, vừa bị làm giả ở thời điểm khác. Hai chuyện độc lập, nên mỗi thông báo cần được đọc riêng.
Vì sao số lô không đủ để kết luận khi nói về thuốc giả
Hàng giả hay chép số lô thật. Người làm giả thường mua một hộp thật về chụp lại, nên số lô, hạn dùng, số đăng ký trên hàng giả có thể khớp với một lô thật đang lưu hành. Đối chiếu số lô với danh sách thu hồi không giúp lọc ra hàng giả.
Có lô in số không tồn tại. Một số hàng giả in số lô bịa ra, hạn dùng không khớp với ngày sản xuất, hoặc định dạng số lô khác hẳn kiểu nhà sản xuất thật hay dùng. Dược sĩ quen mặt hàng thường thấy ngay.
Chi tiết phân biệt nằm ở bao bì và viên thuốc. Cảnh báo thuốc giả thường mô tả màu mực, kiểu chữ, tem chống giả, vị trí dập số lô, kích thước viên, màu vỉ. Đó mới là những gì bạn cần so.
Nguồn mua là manh mối mạnh nhất. Thuốc giả hiếm khi lọt vào nhà thuốc có giấy phép nhập hàng từ nhà phân phối chính thức. Rủi ro tập trung ở hàng trôi nổi, hàng xách tay không rõ nguồn, hàng bán qua mạng xã hội với giá rẻ bất thường.
Số lô vẫn có ích theo cách khác. Khi báo lại cho nhà thuốc hay cơ quan quản lý, số lô trên hộp nghi giả giúp họ đối chiếu với hồ sơ lô thật đã xuất xưởng, từ đó kết luận nhanh hơn.
Dấu hiệu nên đưa hộp thuốc cho dược sĩ xem
Không ai yêu cầu người dùng tự giám định thuốc. Danh sách sau chỉ để bạn biết khi nào nên hỏi, chứ không để tự kết luận "đây là thuốc giả".
- Bao bì khác hộp mua lần trước: màu nhạt hoặc đậm hơn, chữ nhoè, mép hộp dán lệch, giấy mỏng.
- Số lô, hạn dùng in bằng mực thường trong khi hộp trước dập nổi, hoặc ngược lại.
- Viên thuốc khác cỡ, khác màu, khác mùi, dễ vỡ vụn, vỉ nhôm mỏng hoặc ép không đều.
- Không có tờ hướng dẫn sử dụng, hoặc tờ hướng dẫn photo mờ, không đúng ngôn ngữ.
- Giá rẻ hơn hẳn mặt bằng chung, bán theo kiểu "hàng thanh lý", "hàng dư dự án".
- Thuốc kê đơn được bán qua mạng xã hội không cần đơn, giao bằng túi nilon không có hộp.
- Uống như mọi khi mà không thấy tác dụng quen thuộc, hoặc có cảm giác khác lạ.
Gặp một trong các dấu hiệu trên, mang hộp, vỉ, tờ hướng dẫn tới nhà thuốc có giấy phép và hỏi. Nếu đang dùng theo đơn, báo cả bác sĩ. Thấy khó chịu sau khi uống, đến cơ sở y tế và mang theo hộp thuốc.
Một vài khác biệt nhỏ về bao bì có thể chỉ là nhà sản xuất đổi mẫu hộp. Vì vậy nên hỏi trước, đừng vội vứt đi hay đăng lên mạng tố cáo.
Đã có hộp thuốc nghi ngờ: việc nên làm theo từng tình huống
Cách xử lý tuỳ bạn đang ở tình huống nào.
| Tình huống | Việc nên làm |
|---|---|
| Hộp trùng số lô trong thông báo thu hồi thuốc kém chất lượng | Trả nơi bán, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ nếu đang dùng theo đơn |
| Hộp giống mô tả trong cảnh báo thuốc giả | Ngừng dùng hộp đó, giữ nguyên làm bằng chứng, báo nhà thuốc và cơ quan quản lý dược; nếu là thuốc kê đơn thì hỏi bác sĩ để có thuốc thay ngay |
| Nghi ngờ nhưng chưa có thông báo nào | Nhờ dược sĩ xem, so với hộp mua ở nhà thuốc khác |
| Đã uống hộp nghi giả, thấy khó chịu | Đến cơ sở y tế ngay, mang theo hộp thuốc |
| Đã uống hộp nghi giả, bệnh không đỡ | Báo bác sĩ điều trị; thuốc không có tác dụng có thể làm bệnh nặng lên âm thầm |
| Mua qua mạng, người bán không liên lạc được | Lưu ảnh trang bán, tin nhắn, chuyển khoản; phản ánh tới cơ quan quản lý và cơ quan bảo vệ người tiêu dùng |
Điểm khác biệt quan trọng nhất: thuốc kém chất lượng thường chỉ lệch chuẩn ở một mức, còn thuốc giả có thể hoàn toàn không có tác dụng. Với thuốc giả, rủi ro lớn là bệnh không được chữa trong khi người bệnh tưởng mình đang dùng thuốc.
Ví dụ giả định: hai tin cùng tuần về một tên thuốc
Anh Hùng có mẹ dùng một loại thuốc tiểu đường giả định. Trong cùng một tuần, anh đọc được hai tin. Tin thứ nhất là thông báo thu hồi một lô thuốc này vì độ hoà tan không đạt, thu hồi mức 2. Tin thứ hai là cảnh báo phát hiện thuốc giả mang cùng tên, bán trôi nổi ở một số chợ và qua mạng xã hội, kèm ảnh so sánh hộp thật và hộp giả.
Anh làm hai việc riêng. Với tin thu hồi, anh đối chiếu số lô hai hộp trong nhà: khác lô, không cần làm gì. Với tin thuốc giả, anh nhớ lại nguồn mua: cả hai hộp mua ở nhà thuốc quen, có hoá đơn. Anh vẫn so kỹ với ảnh trong cảnh báo: màu hộp, tem, kiểu dập số lô đều giống hộp thật.
Anh không vứt thuốc, không đổi thuốc khác, không đăng tin cảnh báo vào nhóm gia đình với lời lẽ hoảng hốt. Lần tái khám sau, anh kể với bác sĩ để bác sĩ biết gia đình đã kiểm. Việc mất chừng mười phút, và cách anh tách hai thông báo ra đọc riêng là chỗ nhiều người bỏ sót.
Mua thuốc thế nào để giảm rủi ro cả hai loại
Không cách nào loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng vài thói quen sau giúp bạn vừa ít gặp thuốc giả, vừa xử lý nhanh khi có lô kém chất lượng bị thu hồi.
- Mua ở nhà thuốc có giấy phép, có dược sĩ đứng quầy. Nguồn hàng có hoá đơn, chứng từ, và nhà thuốc nhận được thông báo thu hồi qua nhà phân phối.
- Lấy hoá đơn hoặc phiếu bán hàng có ghi tên thuốc. Khi cần đổi trả hay phản ánh, đây là bằng chứng gọn nhất.
- Giữ vỏ hộp và tờ hướng dẫn cho tới khi dùng hết. Đây là thứ để so khi có cảnh báo thuốc giả và để đối chiếu số lô khi có thông báo thu hồi.
- Cảnh giác với giá rẻ bất thường. Thuốc chính hãng ít khi được bán thấp hơn hẳn mặt bằng chung, nhất là thuốc kê đơn đắt tiền.
- Không mua thuốc kê đơn qua mạng xã hội. Người bán không cần đơn, không có địa chỉ, không có hoá đơn là ba dấu hiệu cùng lúc của một nguồn khó truy vết.
- Mua cố định ở một vài nơi với thuốc dùng dài ngày. Nhà thuốc quen biết bạn dùng gì, có lịch sử mua, và dễ báo lại khi có chuyện.
Nếu buộc phải mua thuốc ở nơi lạ, chẳng hạn khi đi xa, chụp lại hộp và hoá đơn ngay lúc mua. Vài giây đó có thể tiết kiệm cho bạn rất nhiều công sức nếu sau này có thông báo liên quan.
Hiểu lầm hay gặp
Thuốc bị thu hồi là thuốc giả. Không phải. Phần lớn thông báo thu hồi là thuốc thật có lỗi ở một lô, do chính nhà sản xuất thật thu về.
Hãng có thuốc bị làm giả là hãng xấu. Thuốc càng phổ biến càng dễ bị làm giả. Nhà sản xuất thật là bên bị hại, không phải bên gây ra.
Số lô không có trong danh sách thì chắc là thuốc thật. Danh sách thu hồi không phải danh sách thuốc giả. Hàng giả cần được nhận diện bằng bao bì, nguồn mua, và nhờ dược sĩ.
Thuốc kém chất lượng thì vô hại, cứ dùng hết. Tuỳ lỗi. Có lỗi nhẹ, có lỗi nghiêm trọng. Thuốc đã có quyết định thu hồi thì nên trả và đổi, đang dùng theo đơn thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Thuốc ngoại xách tay thì không bao giờ là giả. Hàng xách tay không qua kênh nhập khẩu chính thức là một trong những đường thuốc giả len vào dễ nhất, vì người mua khó kiểm tra nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc kém chất lượng có phải là thuốc giả không?
Không. Thuốc kém chất lượng là thuốc thật do cơ sở có giấy phép sản xuất nhưng một lô không đạt tiêu chuẩn. Thuốc giả là sản phẩm làm nhái, mạo danh thuốc thật, có thể không có hoặc sai hoạt chất.
Hộp thuốc có số lô khớp với lô thật thì có thể là thuốc giả không?
Có thể. Người làm giả thường chép nguyên số lô, hạn dùng của hộp thật. Phân biệt cần dựa vào bao bì, viên thuốc, tem và nhất là nguồn mua, nên nhờ dược sĩ xem khi nghi ngờ.
Nghi mua phải thuốc giả thì báo cho ai?
Báo trước cho nhà thuốc có giấy phép để được xem và tư vấn, sau đó phản ánh tới Sở Y tế hoặc cơ quan quản lý dược kèm hộp thuốc, hoá đơn, ảnh trang bán hàng. Nếu đang dùng thuốc kê đơn thì báo bác sĩ.
Đã uống thuốc nghi giả một thời gian thì nên làm gì?
Báo bác sĩ điều trị để được đánh giá lại bệnh, vì thuốc giả có thể không có tác dụng. Thấy khó chịu bất thường thì đến cơ sở y tế ngay và mang theo hộp thuốc.
Cảnh báo thuốc giả có liệt kê số lô không?
Có cảnh báo nêu số lô in trên hàng giả, có cảnh báo chỉ mô tả đặc điểm bao bì. Dù có số lô, cần so thêm đặc điểm nhận diện, vì cùng số lô đó có thể có cả hàng thật đang lưu hành hợp pháp.
Mua thuốc ở nhà thuốc có giấy phép có tránh được thuốc giả không?
Giảm rủi ro rất nhiều, vì nhà thuốc nhập hàng từ nhà phân phối có hoá đơn, chứng từ. Không có kênh nào tuyệt đối, nhưng thuốc giả chủ yếu đi qua hàng trôi nổi, xách tay và bán qua mạng.