Thực phẩm bị thu hồi gần như luôn rơi vào một trong năm nhóm lỗi: nhiễm vi sinh vật gây bệnh, lẫn dị vật, chứa chất cấm hoặc vượt ngưỡng cho phép, nhãn ghi thiếu hay sai (nhất là chất gây dị ứng), và bao bì hoặc quy trình bảo quản hỏng. Đọc được lý do ghi trong thông báo là bạn biết ngay mình nên hoảng đến đâu: có nhóm cần vứt bỏ và theo dõi sức khoẻ, có nhóm chỉ nguy hiểm với một số người, có nhóm chủ yếu là lỗi giấy tờ.
Phần dưới đi qua từng nhóm theo cách một người làm kiểm soát chất lượng đọc thông báo: lỗi ấy sinh ra ở khâu nào, ai dễ bị ảnh hưởng, dấu hiệu cần để ý, và việc nên làm với gói hàng đang nằm trong tủ nhà bạn. Cuối bài có bảng tra nhanh để bạn đối chiếu khi đọc một thông báo bất kỳ.
Nhóm một: nhiễm vi sinh vật gây bệnh
Lỗi sinh ra ở đâu. Vi khuẩn, nấm mốc hay độc tố của chúng lọt vào ở khâu nguyên liệu, khâu nấu chưa đủ nhiệt, khâu đóng gói không kín, hoặc khâu vận chuyển để hàng lạnh bị ấm lên. Các loại hay được nhắc trong thông báo là vi khuẩn đường ruột, khuẩn tụ cầu, khuẩn listeria, độc tố nấm mốc, và hiếm hơn nhưng nặng nhất là độc tố gây ngộ độc thịt trong đồ đóng hộp, đóng lọ hút chân không.
Vì sao nhóm này được xếp nặng. Không nhìn, ngửi hay nếm ra được. Một gói xúc xích nhiễm khuẩn vẫn thơm, một hũ dưa nhiễm độc tố vẫn chua bình thường. Người khoẻ có thể chỉ đau bụng, tiêu chảy vài ngày; nhưng trẻ nhỏ, người già, phụ nữ có thai và người đang điều trị bệnh nặng có thể bị nặng hơn nhiều.
Thời gian khởi phát khác nhau. Có loại gây triệu chứng sau vài giờ, có loại sau một hai ngày, có loại như listeria có thể ủ tới vài tuần. Vì thế thông báo thu hồi do vi sinh thường khuyên không ăn tiếp, kể cả khi người trong nhà đã ăn mà chưa thấy gì.
Việc nên làm. Ngừng ăn ngay, không nấu lại cho "chắc ăn" vì một số độc tố chịu nhiệt, bọc kín sản phẩm rồi cất riêng chờ trả lại hoặc huỷ theo hướng dẫn. Ai đã ăn thì để ý triệu chứng tiêu hoá, sốt; có dấu hiệu nặng thì đến cơ sở y tế và mang theo bao bì.
Nhóm hai: dị vật lẫn trong sản phẩm
Dị vật là mảnh thuỷ tinh, mảnh kim loại từ máy xay, mẩu nhựa từ băng chuyền, sợi dây buộc, đá sỏi trong ngũ cốc, hoặc xương sắc trong sản phẩm ghi là đã lọc xương. Lỗi thường đến từ một thiết bị bị mẻ hay một tấm lưới lọc rách, nên nó hay dính theo từng ca sản xuất cụ thể. Đó là lý do thông báo kiểu này thường chỉ khoanh một vài số lô, một vài ngày sản xuất chứ không thu hồi cả dòng sản phẩm.
Mức nguy hiểm phụ thuộc kích thước và độ sắc. Mảnh kim loại hay thuỷ tinh nhỏ có thể gây rách miệng, gãy răng, tổn thương đường tiêu hoá; mẩu nhựa mềm thì ít nguy hiểm hơn nhưng vẫn là hàng không đạt. Với trẻ nhỏ, dị vật cứng còn có nguy cơ hóc.
Nếu gói hàng nhà bạn đúng số lô bị nêu, đừng đổ ra rây xem có mảnh gì không rồi ăn phần còn lại. Dị vật có thể nhỏ hơn mắt thấy, và phần đã đổ ra không còn dùng làm bằng chứng được nữa. Để nguyên trong bao, cất riêng. Nếu chính bạn là người phát hiện dị vật trong một sản phẩm chưa có thông báo nào, chụp ảnh dị vật cạnh bao bì và số lô, giữ cả hai, rồi báo cho nơi bán và nhà sản xuất: phản ánh của người dùng là nguồn khởi đầu của không ít đợt thu hồi.
Nhóm ba: chất cấm, chất vượt ngưỡng, tồn dư
Nhóm này rộng: phẩm màu không được phép dùng trong thực phẩm, chất bảo quản vượt mức cho phép, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay thuốc thú y quá giới hạn, kim loại nặng trong một số nguyên liệu, hoặc chất lạ bị trộn vào để tăng trọng lượng, tăng độ giòn, tăng màu. Với thực phẩm bổ sung, có một dạng riêng là trộn thành phần thuốc tân dược không khai trên nhãn, sẽ có bài tách riêng.
Điểm khác với nhóm vi sinh là nguy cơ thường đến từ việc ăn lặp lại trong thời gian dài chứ không phải một bữa. Ăn một lần gói mì có phẩm màu vượt mức thì hiếm khi có triệu chứng gì; ăn hằng ngày trong nhiều tháng mới là chuyện đáng lo. Bạn không cần đi khám chỉ vì đã ăn một hai lần, trừ khi có triệu chứng bất thường hoặc người ăn là trẻ nhỏ, phụ nữ có thai.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: thông báo thu hồi vì chất vượt ngưỡng đôi khi chỉ áp cho một lô cụ thể, nhưng cũng có khi áp cho mọi lô của một cơ sở vì cơ sở dùng sai nguyên liệu suốt thời gian dài. Đọc kỹ phần phạm vi: "các lô có số ..." khác với "toàn bộ sản phẩm mang tên ... do cơ sở ... sản xuất". Gặp dạng thứ hai, bạn khỏi cần dò số lô, cứ ngừng dùng cả loại đó.
Nhóm bốn: nhãn sai, nhãn thiếu, nhất là chất gây dị ứng
Một lô bánh quy ghi thành phần không có sữa nhưng thực tế dùng chung dây chuyền với bánh sữa, một hũ tương ớt có đậu phộng mà nhãn không ghi, một gói thực phẩm nhập khẩu chưa có nhãn phụ tiếng Việt: đều có thể bị thu hồi. Với người không dị ứng, sản phẩm ấy ăn vẫn không hại gì. Với người dị ứng đậu phộng, sữa, trứng, hải sản có vỏ, lúa mì, đậu nành, mè, thì một lô nhãn sai có thể gây phản ứng nặng, thậm chí sốc phản vệ.
Vì vậy khi thấy lý do là "nhãn không ghi đầy đủ chất gây dị ứng", câu đầu tiên bạn cần hỏi là: trong nhà có ai dị ứng đúng chất được nêu không. Nếu không, rủi ro về sức khoẻ gần như không có, bạn vẫn có quyền trả hàng nhưng không cần lo lắng. Nếu có, đây là thông báo quan trọng nhất trong năm của gia đình bạn.
Cũng thuộc nhóm này là nhãn ghi sai hạn dùng, sai hướng dẫn bảo quản (ghi để nhiệt độ thường trong khi phải giữ lạnh), sai hàm lượng. Lỗi in hạn dùng dài hơn thực tế đáng lưu tâm hơn người ta nghĩ, vì người mua sẽ yên tâm để lâu. Bài riêng về thu hồi do chất gây dị ứng trên site đi sâu hơn chuyện ai cần lo, ai vẫn ăn được.
Nhóm năm: bao bì hỏng, bảo quản hỏng, quy trình không đạt
Lon bị phồng, nắp lọ không kín, túi hút chân không bị xì, mối hàn bao bì hở: lỗi bao bì nghe như chuyện vỏ ngoài nhưng thực chất là cửa để vi sinh vật vào. Một lô sữa hộp có mối ghép không đều có thể bị thu hồi dù chưa phát hiện hộp nào nhiễm khuẩn, vì nhà sản xuất không chắc được hộp nào kín, hộp nào không.
Cùng nhóm là các trường hợp chuỗi lạnh bị đứt: một xe hàng kem, thịt đông lạnh hay sữa chua bị hỏng máy lạnh trên đường, hàng được đưa lên kệ như chưa có gì. Hoặc cơ sở sản xuất bị phát hiện không đủ điều kiện vệ sinh, giấy chứng nhận hết hạn, sản phẩm chưa công bố đúng quy định. Ở các trường hợp quy trình, sản phẩm có thể không hỏng thật, nhưng không còn gì bảo đảm là nó an toàn.
Bạn tự kiểm được phần nào ở nhà: lon phồng, móp sâu ở mép, rỉ sét ở mối ghép; lọ mở ra không nghe tiếng "bụp" của chân không, hoặc nắp đã phồng sẵn; túi hút chân không bị lỏng; sữa hộp hay nước ép có mùi, có bọt lạ. Gặp những dấu hiệu này thì không ăn, dù sản phẩm có trong danh sách thu hồi hay không. Đồ hộp phồng nắp tuyệt đối không nếm thử.
Bảng tra nhanh khi đọc một thông báo thu hồi thực phẩm
Lý do trong thông báo thường được viết ngắn. Bảng sau giúp bạn đổi lý do thành việc cụ thể. Cột cuối là việc đối với người đã ăn rồi.
| Lý do ghi trong thông báo | Ai cần lo nhất | Việc với sản phẩm còn lại | Người đã ăn |
|---|---|---|---|
| Nhiễm vi sinh vật, độc tố | Trẻ nhỏ, người già, phụ nữ có thai, người bệnh nặng | Ngừng ăn, bọc kín, cất riêng, không nấu lại | Theo dõi triệu chứng; nặng thì đi khám, mang bao bì |
| Có dị vật | Mọi người, nhất là trẻ nhỏ | Để nguyên trong bao, không lọc ra ăn tiếp | Đau miệng, đau bụng, nôn ra máu thì đi khám |
| Chất cấm, vượt ngưỡng | Người ăn thường xuyên, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai | Ngừng dùng, kiểm phạm vi lô hay toàn bộ | Thường không cần khám nếu chỉ ăn vài lần và không triệu chứng |
| Nhãn thiếu chất gây dị ứng | Người dị ứng đúng chất đó | Người dị ứng tuyệt đối không ăn; người khác vẫn có quyền trả | Nổi mẩn, sưng môi, khó thở thì cấp cứu ngay |
| Bao bì hỏng, bảo quản hỏng | Mọi người | Không ăn hàng có dấu hiệu phồng, rò, mùi lạ | Theo dõi như nhóm vi sinh |
| Lỗi giấy tờ, chưa công bố | Ít rủi ro trực tiếp | Ngừng dùng, giữ hoá đơn để trả | Thường không cần làm gì thêm |
Bảng này để định hướng chứ không thay lời khuyên của nhân viên y tế. Khi đã có triệu chứng, đừng ngồi tra bảng: đến cơ sở y tế và mang theo bao bì cùng phần sản phẩm còn lại.
Những hiểu lầm hay gặp về lý do thu hồi
Sau nhiều năm nhận cuộc gọi của khách khi có thông báo, những câu dưới đây lặp lại nhiều nhất. Mỗi câu đều có phần đúng và phần dễ làm bạn quyết định sai.
- "Thu hồi tức là hàng độc." Không hẳn. Nhiều đợt thu hồi là phòng ngừa: phát hiện một mẫu không đạt, nhà sản xuất rút cả lô để chắc chắn. Nhưng "phòng ngừa" không có nghĩa là bạn được ăn tiếp.
- "Nấu kỹ là hết vi khuẩn." Nấu sôi diệt được nhiều vi khuẩn nhưng không phá được mọi độc tố chúng đã sinh ra. Với sản phẩm bị thu hồi vì vi sinh, không nấu lại để ăn.
- "Nhà mình ăn rồi không sao, chắc lô này ổn." Không bị gì là may, hoặc chưa tới lúc. Lô hàng bị nhiễm không đều, gói này có, gói kia không.
- "Chỉ hàng rẻ, hàng chợ mới bị thu hồi." Sản phẩm của cơ sở lớn cũng bị thu hồi, thậm chí thường xuyên được công bố hơn vì họ có hệ thống truy xuất và kiểm tra.
- "Hết hạn thu hồi rồi thì hàng an toàn." Thông báo có thể đã cũ, nhưng gói hàng trong tủ nhà bạn vẫn là gói lỗi. Thời hạn trong thông báo là hạn để cơ sở thu gom, không phải hạn để lỗi tự biến mất.
Câu hỏi thường gặp
Thông báo chỉ ghi "không đạt chỉ tiêu chất lượng" thì nên hiểu thế nào?
Cụm này rộng, có thể là thiếu hàm lượng đạm so với công bố, độ ẩm vượt mức, hoặc vi sinh vượt ngưỡng. Nếu thông báo không nói rõ, bạn hãy xử lý như nhóm vi sinh cho an toàn: ngừng dùng, cất riêng và hỏi lại nơi bán hoặc nhà sản xuất về chỉ tiêu cụ thể.
Một lô bị thu hồi thì các lô khác của cùng sản phẩm có ăn được không?
Nếu thông báo khoanh rõ số lô hoặc ngày sản xuất thì các lô khác không nằm trong diện thu hồi và vẫn được bán bình thường. Nhiều người vẫn tạm tránh cả loại đó vài tuần cho yên tâm, đó là lựa chọn của bạn, không phải bắt buộc.
Tại sao thông báo thu hồi thường đến chậm sau khi hàng đã bán?
Lỗi thường được phát hiện qua mẫu kiểm định định kỳ, qua phản ánh của khách hoặc qua kiểm tra của cơ quan quản lý, mà các việc này cần thời gian. Khi có kết luận, hàng đã ra thị trường vài tuần. Vì thế việc giữ bao bì và hoá đơn có ích cho bạn.
Nước ngoài thu hồi một sản phẩm thì ở Việt Nam có tự động thu hồi không?
Không tự động. Cơ quan quản lý trong nước và nhà nhập khẩu phải xem lô hàng tại Việt Nam có cùng nguồn, cùng số lô hay không. Hàng xách tay không qua nhà nhập khẩu chính thức thì gần như không ai theo dõi, người mua phải tự đối chiếu.
Phát hiện sản phẩm hỏng mà chưa có thông báo thu hồi thì báo cho ai?
Báo cho nơi bán và nhà sản xuất trước, kèm ảnh, số lô, hoá đơn. Nếu nghi có nguy cơ cho nhiều người hoặc cơ sở không phản hồi, bạn có thể phản ánh tới cơ quan an toàn thực phẩm hoặc Sở Y tế nơi mình sống. Giữ nguyên mẫu để họ có thể lấy kiểm nghiệm.
Luật nào quy định việc thu hồi thực phẩm?
Khung chính là Luật An toàn thực phẩm 2010, cùng với Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hoá 2007 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 về trách nhiệm của doanh nghiệp với người mua. Chi tiết thủ tục nằm ở các văn bản hướng dẫn, có thể thay đổi theo thời gian.