Khi một loại kem dưỡng, kem trắng da bị thu hồi vì chứa thuỷ ngân, corticoid, hydroquinone hay chì, điều đầu tiên là ngừng bôi lên mặt và lên người; nếu đã dùng nhiều tháng, đặt lịch khám da liễu thay vì chờ xem da tự ổn, vì có loại chất mà ngừng đột ngột khiến da bùng đỏ một thời gian và cần bác sĩ hướng dẫn. Mang theo hũ kem, kể cả hũ đã hết, khi đi khám.
Bài này không nhằm để bạn tự đoán mình bị gì. Nó giúp bạn hiểu vì sao các chất này là lý do thu hồi nặng nhất trong nhóm mỹ phẩm, cần quan sát những gì để kể cho bác sĩ, ai trong nhà phải để ý thêm, và những cách "chữa cháy" truyền miệng nên tránh.
Vì sao chất cấm là lý do thu hồi nặng nhất
Mỹ phẩm bị thu hồi vì nhiều lý do: nhãn ghi sai, vi sinh vượt mức, chất bảo quản quá giới hạn. Nhưng "chứa chất cấm" thuộc nhóm khác hẳn. Những chất này bị loại khỏi mỹ phẩm không phải vì dùng quá liều mới hại, mà vì không có mức nào được chấp nhận khi bôi hằng ngày, lâu dài, không có bác sĩ theo dõi. Một số chất trong đó vẫn được dùng trong thuốc, nhưng ở dạng thuốc thì có chỉ định, có liều, có thời hạn và có người kê đơn chịu trách nhiệm.
Thêm một điểm làm nhóm này nguy hiểm: sản phẩm chứa chất cấm thường cho kết quả nhìn thấy rất nhanh. Da trắng lên sau một hai tuần, mụn lặn, vết thâm mờ. Người dùng thấy hiệu quả nên dùng tiếp, giới thiệu cho người quen, mua lại hũ thứ hai, thứ ba. Đến khi có thông báo thu hồi, nhiều người đã bôi liên tục cả năm.
Vì lý do này, thông báo thu hồi do chất cấm thường kèm việc huỷ phiếu công bố, nghĩa là sản phẩm không còn được bán dưới bất kỳ lô nào. Nếu đọc thấy chữ "phát hiện chứa chất cấm" trên thông báo, không cần soi số lô quá kỹ để quyết định ngừng dùng; hãy ngừng, rồi mới soi số lô để làm thủ tục trả hàng.
Các chất hay bị phát hiện và điều nên kể với bác sĩ
Bảng chỉ nêu những gì người dùng nên quan sát và kể lại khi đi khám. Việc kết luận da hay cơ thể bị ảnh hưởng ra sao là việc của bác sĩ, qua thăm khám và xét nghiệm khi cần.
| Chất | Hay nằm trong | Điều nên quan sát và kể lại |
|---|---|---|
| Thuỷ ngân và hợp chất | Kem trắng da, kem trị nám không rõ nguồn gốc, hũ kem trộn bán theo ký | Thời gian đã bôi, diện tích bôi (mặt hay toàn thân), có đang mang thai, cho con bú; các biểu hiện như mệt, run tay, thay đổi tiểu tiện |
| Corticoid | Kem "trị mụn cấp tốc", kem trắng nhanh, kem trộn | Da mỏng, đỏ, nổi mạch máu li ti, mụn bùng khi ngừng; đã ngừng bao lâu và da phản ứng thế nào sau khi ngừng |
| Hydroquinone | Kem trị thâm, nám bán như mỹ phẩm | Vùng da sạm lại hoặc loang màu sau một thời gian dùng; dùng kèm kem chống nắng hay không |
| Chì và kim loại nặng khác | Phấn, son, bột kẻ mắt trôi nổi | Ai trong nhà dùng chung, có trẻ nhỏ nghịch, nuốt phải không |
| Tretinoin và hoạt chất thuốc kê đơn | Kem trị mụn bán như mỹ phẩm | Bong tróc, rát, có đang mang thai hay dự định có thai |
Nếu không biết chất cụ thể trong hũ kem của mình là gì vì thông báo chỉ ghi chung "chất cấm", cứ mang hũ kem và ảnh chụp thông báo đến buổi khám. Bác sĩ cần biết bạn đã bôi gì, bao lâu, ở đâu trên cơ thể, hơn là tên hoá chất.
Đã bôi nhiều tháng: các bước nên làm trong hai tuần đầu
Không có công thức chung cho mọi người, nhưng các bước dưới đây giúp buổi khám có ích và giúp bạn không tự làm da tệ thêm.
- Ngừng bôi sản phẩm đó. Không chuyển sang loại kem trộn khác "nhẹ hơn" hay "lành hơn" mà người bán gợi ý, vì nhiều loại cùng nguồn.
- Chụp ảnh da mỗi ngày ở cùng chỗ, cùng ánh sáng, cùng góc. Ảnh cho bác sĩ thấy diễn biến tốt hơn mọi lời tả.
- Giữ chăm sóc da ở mức tối thiểu: sữa rửa mặt dịu, kem dưỡng ẩm đơn giản, che nắng bằng mũ, khẩu trang. Không tẩy da chết, không thêm sản phẩm trị liệu mới cho tới khi gặp bác sĩ.
- Đặt lịch khám da liễu và ghi sẵn: tên sản phẩm, nơi mua, đã dùng bao lâu, bôi ở đâu, một ngày mấy lần, ngừng từ ngày nào, sau khi ngừng da thay đổi ra sao.
- Mang theo hũ kem và chứng từ mua. Đây vừa là thông tin cho bác sĩ, vừa là bằng chứng nếu sau này bạn yêu cầu bồi thường.
- Đến cơ sở y tế ngay, không chờ lịch hẹn, nếu da sưng phù nhiều, chảy dịch, sốt, hoặc có biểu hiện toàn thân như run tay, mệt lả, nôn, tiểu ít bất thường.
Nếu đang dùng thuốc kê đơn bôi da hoặc uống cho bệnh khác, đừng tự ngừng các thuốc đó cùng lúc với kem trộn. Hỏi bác sĩ, dược sĩ về từng thứ.
Câu nên hỏi bác sĩ trong buổi khám
Buổi khám da liễu thường nhanh. Ghi sẵn vài câu dưới đây để không về nhà rồi mới nhớ ra điều chưa hỏi:
- Da hiện có dấu hiệu bị ảnh hưởng bởi chất trong kem không, có cần làm xét nghiệm gì thêm không?
- Sau khi ngừng, da có thể phản ứng thế nào trong vài tuần tới, dấu hiệu nào thì phải quay lại khám sớm?
- Giai đoạn này nên dùng sản phẩm chăm sóc da loại nào, tránh loại nào?
- Có cần kiểm tra thêm cho người trong nhà đã dùng chung không, nhất là người đang mang thai hoặc trẻ nhỏ?
- Bao lâu thì nên tái khám, và nếu da ổn thì khi nào được dùng lại sản phẩm trị nám, trị thâm có nguồn gốc rõ ràng?
- Có thể ghi chẩn đoán và mô tả tình trạng da vào sổ khám hoặc giấy ra viện để làm hồ sơ khiếu nại không?
Câu cuối nhiều người ngại hỏi, nhưng nếu bạn định yêu cầu nơi bán hay đơn vị đứng tên bồi thường chi phí khám chữa, giấy tờ y tế ghi rõ tình trạng và liên quan đến sản phẩm là phần nặng ký nhất trong hồ sơ.
Người trong nhà và người dùng chung
Kem trộn hay được mua theo hũ lớn rồi chia nhau trong nhà, hoặc mẹ dùng, con gái tuổi mới lớn lấy bôi theo. Khi có thông báo, hãy hỏi cụ thể từng người: đã dùng chưa, dùng bao lâu, bôi ở đâu. Câu hỏi "có ai dùng không" thường nhận được câu "không" vì người ta quên lần lấy bôi thử.
Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú cần báo bác sĩ sản khoa ngay cả khi da không có biểu hiện gì, vì một số kim loại nặng như thuỷ ngân là mối lo với thai nhi và trẻ bú mẹ. Không cần hoảng, nhưng cũng không nên để đến lần khám thai định kỳ sau mới nói.
Với trẻ nhỏ, rủi ro đến từ đường khác: tay chạm vào mặt mẹ, mút tay, nghịch hũ kem. Nếu trẻ ăn phải kem hoặc bột trong nhà có chất cấm, đưa trẻ đến cơ sở y tế và mang theo hũ, không tự gây nôn. Cất hũ kem đã ngừng dùng ở chỗ trẻ không với tới trong lúc chờ trả lại.
Trả lại hũ kem và báo cho người bán kem trộn
Kem chứa chất cấm ít khi được mua ở quầy mỹ phẩm có hoá đơn đàng hoàng. Phần lớn đến từ người quen bán qua mạng xã hội, cơ sở làm đẹp tại nhà, hoặc hàng "nội bộ" giá tốt. Vì vậy, việc trả hàng thường không theo một quy trình nào, và người mua ngại vì nể người quen. Dù vậy, bạn vẫn nên nhắn cho người bán, kèm ảnh thông báo và ảnh hũ kem, đề nghị nhận lại hàng và hoàn tiền. Mục đích không chỉ là lấy lại tiền mà còn để người bán dừng bán cho người khác.
Khi người bán đáp kiểu "hàng của chị khác lô" hay "thông báo đó là của hàng giả, hàng chị là hàng thật", đừng tranh luận về hoá học. Yêu cầu họ đưa giấy tờ: phiếu công bố còn hiệu lực, hoá đơn nhập hàng từ đơn vị đứng tên. Người bán đàng hoàng có những thứ này; người không đưa ra được thì đó chính là câu trả lời.
Nếu bạn thấy một cơ sở vẫn tiếp tục bán sản phẩm đã có thông báo thu hồi do chất cấm, hãy phản ánh với cơ quan quản lý thị trường hoặc Sở Y tế nơi cơ sở hoạt động, kèm ảnh chụp sản phẩm đang được bán và thời điểm chụp. Bạn không cần đứng tên công khai trên mạng xã hội; một phản ánh có bằng chứng gửi đúng chỗ có ích hơn nhiều bài đăng tố cáo.
Những cách "chữa cháy" nên tránh
Đắp lá, đắp mặt nạ tự chế để "thải độc". Không có cách đắp nào lấy được chất đã ngấm ra khỏi da. Da đang yếu còn dễ kích ứng hơn với nguyên liệu tươi.
Mua "kem phục hồi" của chính người bán kem trộn. Đây là vòng bán hàng quen thuộc: bán kem trộn, rồi bán tiếp kem "cai" và kem "phục hồi" cùng nguồn gốc.
Ngừng rồi lại dùng tiếp vì da xấu đi. Da bùng đỏ sau khi ngừng một số loại kem là phản ứng có thể xảy ra, đó chính là lý do cần bác sĩ theo dõi chứ không phải lý do để bôi lại.
Vứt hũ kem cho khuất mắt. Mất hũ là mất bằng chứng cho cả việc khám lẫn việc đòi bồi thường.
Tự mua thuốc bôi theo lời mách trên mạng. Nhiều thuốc bôi chống viêm chính là thứ đã gây ra vấn đề. Chỉ dùng thuốc khi bác sĩ kê.
Giấu người nhà vì ngại. Nhiều người xấu hổ vì đã mua kem trộn nên không kể với ai, kể cả với bác sĩ. Bác sĩ da liễu gặp chuyện này hằng ngày; kể đủ và đúng là cách nhanh nhất để được hướng dẫn đúng, còn người nhà biết để không dùng tiếp phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Đã bôi kem trộn bị thu hồi gần một năm thì có nguy hiểm không?
Mức ảnh hưởng tuỳ chất trong kem, diện tích bôi và thời gian dùng, không thể tự đánh giá ở nhà. Bạn nên ngừng dùng và đi khám da liễu, mang theo hũ kem để bác sĩ đánh giá và chỉ định xét nghiệm nếu cần.
Ngừng kem có corticoid thì da có bị xấu đi không?
Một số người bị đỏ da, ngứa hoặc nổi mụn nhiều hơn trong thời gian đầu sau khi ngừng. Đây là lý do nên có bác sĩ da liễu theo dõi, thay vì tự xử lý hoặc quay lại dùng kem cũ.
Làm sao biết kem mình dùng có chất cấm khi không có thông báo nào?
Ở nhà bạn không xác định được. Dấu hiệu nên nghi ngờ là trắng hoặc hết mụn quá nhanh, hũ không nhãn hoặc nhãn không có đơn vị đứng tên, bán theo ký hay đóng lại vào hũ nhỏ. Khi nghi ngờ, ngừng dùng và hỏi bác sĩ.
Đang mang thai mà lỡ dùng kem có thuỷ ngân thì làm gì?
Ngừng dùng và báo ngay cho bác sĩ sản khoa đang theo dõi thai, mang theo hũ kem. Bác sĩ sẽ quyết định có cần kiểm tra thêm hay không. Không tự dùng thuốc hay biện pháp thải độc nào.
Hũ kem trộn đã hết thì còn đòi bồi thường được không?
Vẫn có thể, nhưng khó hơn. Bạn cần chứng từ mua, tin nhắn với người bán, ảnh sản phẩm lúc còn dùng và giấy tờ khám ghi tình trạng da. Từ nay, giữ lại vỏ của mọi sản phẩm bị thu hồi.
Có nên bôi kem chống nắng sau khi ngừng kem trộn không?
Che nắng là việc nên làm khi da đang yếu, nhưng ưu tiên che chắn bằng mũ, khẩu trang và tránh nắng gắt. Loại kem chống nắng phù hợp nên hỏi bác sĩ da liễu, vì da sau khi ngừng kem trộn có thể nhạy hơn bình thường.