Khi một thực phẩm chức năng bị thu hồi vì phát hiện trộn hoạt chất thuốc không khai trên nhãn, hãy ngừng mua thêm và liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ trong vài ngày tới, mang theo hộp sản phẩm; nếu đã uống đều đặn nhiều tuần, đặc biệt loại xương khớp, tăng cân có thể chứa nhóm corticoid, đừng tự xử lý một mình, vì ngừng đột ngột một số hoạt chất cũng có hại. Nếu đang có triệu chứng bất thường như tim đập nhanh, khó thở, đau ngực, phù, đường huyết thấp, đến cơ sở y tế ngay.
Nhóm hay gặp là sản phẩm giảm cân, tăng cân, đau xương khớp, hỗ trợ sinh lý nam, hạ đường huyết. Bài này giải thích vì sao trộn chất cấm nguy hiểm hơn bạn tưởng, cách tự rà lại những gì mình đang uống, và nói chuyện với bác sĩ thế nào để không bị bỏ sót.
"Thực phẩm chức năng" là gì về mặt quản lý, và vì sao trộn thuốc là lỗi nặng
Cụm từ người ta hay dùng là thực phẩm chức năng, còn trong cách phân loại của cơ quan quản lý, nhóm này gồm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm bổ sung, thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt. Chúng được quản lý theo Luật An toàn thực phẩm 2010, không theo Luật Dược. Nghĩa là chúng không phải thuốc, không được dùng để chữa bệnh, và trên lý thuyết không được chứa hoạt chất thuốc.
Một số cơ sở trộn lén hoạt chất thuốc vào để người dùng "thấy tác dụng" nhanh: uống vài hôm là giảm cân, hết đau khớp, ăn ngon, ngủ được. Người dùng tưởng sản phẩm thảo dược hiệu quả, nhưng thực ra đang uống thuốc mà không biết liều, không biết tên, không được ai theo dõi.
Đó là lý do lỗi này thường dẫn tới thu hồi toàn bộ sản phẩm, chứ không chỉ một lô, và cơ sở thường bị xử lý nặng. Khi trộn có chủ ý, không có gì bảo đảm các lô khác sạch. Gặp thông báo dạng này, bạn ngừng mua toàn bộ sản phẩm mang tên đó, không chỉ lô được nêu.
Nhóm sản phẩm và hoạt chất hay bị trộn
Bảng dưới nêu nhóm hoạt chất theo công dụng, không nêu tên sản phẩm. Cột thứ ba là lý do bạn cần nói rõ với bác sĩ.
| Sản phẩm quảng cáo là | Nhóm hoạt chất hay bị phát hiện | Vì sao đáng lo |
|---|---|---|
| Giảm cân nhanh, đốt mỡ | Hoạt chất giảm cân đã bị rút khỏi thị trường, thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng | Ảnh hưởng tim mạch, mất nước, rối loạn điện giải |
| Tăng cân, ăn ngon, ngủ ngon | Nhóm corticoid, thuốc kháng dị ứng gây thèm ăn | Dùng lâu gây phù, tăng đường huyết, loãng xương; ngừng đột ngột có thể nguy hiểm |
| Hết đau xương khớp, gout | Nhóm corticoid, thuốc giảm đau chống viêm | Viêm loét dạ dày, ảnh hưởng thận, che lấp bệnh thật |
| Hỗ trợ sinh lý nam | Hoạt chất trị rối loạn cương | Tụt huyết áp nguy hiểm khi dùng cùng thuốc tim mạch |
| Hạ đường huyết, tiểu đường | Thuốc hạ đường huyết | Hạ đường huyết quá mức, nhất là khi đang dùng thuốc tiểu đường |
| Đẹp da, trắng da dạng uống | Nhóm corticoid, hoạt chất không rõ | Tác dụng phụ toàn thân khi dùng lâu |
Bảng này không dùng để tự đoán sản phẩm của bạn chứa gì. Thông báo thu hồi thường nêu hoạt chất được phát hiện; nếu không nêu, nhờ bác sĩ đánh giá dựa vào triệu chứng và thời gian dùng.
Đang uống thì làm gì: chia theo thời gian đã dùng
Mới uống vài ngày, không triệu chứng. Ngừng dùng là phù hợp với đa số trường hợp. Ghi lại đã uống từ hôm nào, mỗi ngày bao nhiêu viên. Để ý cơ thể vài ngày. Nếu có bệnh nền tim mạch, tiểu đường, huyết áp, gọi hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ quen.
Đã uống đều nhiều tuần, nhiều tháng. Đừng xử lý một mình. Đặt lịch khám trong vài ngày tới, mang theo hộp sản phẩm. Với sản phẩm bị phát hiện chứa corticoid và đã dùng lâu, cơ thể có thể đã quen với lượng hoạt chất từ bên ngoài; ngừng đột ngột có thể gây mệt lả, tụt huyết áp. Bác sĩ sẽ quyết định ngừng ngay hay giảm dần và cần xét nghiệm gì.
Đang dùng cùng thuốc kê đơn. Không tự ngừng thuốc kê đơn để "cho sạch". Báo bác sĩ điều trị là bạn đã uống sản phẩm này cùng thuốc của họ bao lâu. Hoạt chất trộn lén có thể đã làm thuốc kê đơn mạnh lên hoặc yếu đi.
Đang có triệu chứng. Tim đập nhanh, hồi hộp, đau ngực, khó thở, phù chân, chóng mặt, vã mồ hôi lạnh, run tay, lú lẫn: đến cơ sở y tế ngay, mang theo hộp sản phẩm.
Người dùng là người cao tuổi sống một mình. Con cháu nên trực tiếp đến xem tủ thuốc và hộp thực phẩm chức năng của ông bà. Người già hay mua theo lời giới thiệu ở hội thảo, qua điện thoại, và thường uống nhiều sản phẩm cùng lúc.
Tự rà lại tủ thực phẩm chức năng trong nhà
Thông báo thu hồi là cơ hội tốt để xem lại toàn bộ những gì gia đình đang uống. Một lượt rà kỹ gồm:
- Lấy hết các hộp, lọ, gói đang có trong nhà ra một mặt bàn, kể cả loại đã ngừng dùng.
- Ghi tên, công dụng quảng cáo, nơi mua, ai đang dùng, từ bao giờ, mỗi ngày bao nhiêu.
- Xem nhãn có ghi số đăng ký hoặc số tiếp nhận công bố, tên đơn vị chịu trách nhiệm, địa chỉ. Hộp không có những thông tin này là dấu hiệu đáng ngờ.
- Đánh dấu loại mua qua mạng xã hội, qua người quen giới thiệu, qua hội thảo tặng quà: đây là các kênh hay có hàng trộn chất cấm nhất.
- Đánh dấu loại "hiệu quả quá nhanh": giảm vài ký trong một tuần, hết đau khớp sau hai ngày, ăn ngon ngủ say ngay từ hộp đầu.
- Mang danh sách ấy theo khi đi khám hoặc hỏi dược sĩ.
Danh sách một trang này hữu ích cả khi không có thông báo thu hồi nào: bác sĩ cần biết bạn đang uống gì để tránh tương tác với thuốc kê đơn.
Nói gì với bác sĩ, dược sĩ để không bị bỏ sót
Nhiều người ngại kể với bác sĩ chuyện uống thực phẩm chức năng, sợ bị trách. Kết quả là bác sĩ không biết nguồn hoạt chất lạ, khó giải thích các chỉ số xét nghiệm bất thường. Hãy nói thẳng, kèm hộp sản phẩm.
Một câu mở đầu đủ ý: "Mẹ cháu bảy mươi hai tuổi, uống loại viên xương khớp này ngày hai viên, đã ba tháng. Sản phẩm vừa bị thu hồi vì phát hiện có corticoid. Mẹ cháu đang uống thêm thuốc huyết áp và thuốc tiểu đường theo đơn của bác sĩ." Bác sĩ cần đúng bốn thông tin: ai, uống gì, bao lâu, đang dùng thuốc gì khác.
Có thể hỏi thêm: cần ngừng ngay hay giảm dần; có cần xét nghiệm đường huyết, chức năng thận, huyết áp hay không; những dấu hiệu nào trong mấy tuần tới thì phải quay lại khám; thuốc kê đơn hiện tại có cần điều chỉnh không. Ghi câu trả lời lại, vì sau buổi khám thường quên mất nửa.
Với dược sĩ ở nhà thuốc, bạn có thể nhờ xem nhanh danh sách sản phẩm đang dùng và hỏi có loại nào đáng nghi. Dược sĩ không thay được bác sĩ khi cần quyết định ngừng hay giảm, nhưng giúp bạn biết có cần đi khám sớm hay không.
Khi người mua là bố mẹ lớn tuổi: nói chuyện thế nào cho lọt tai
Phần lớn người dùng sản phẩm trộn chất cấm mà con cháu phát hiện ra là người cao tuổi. Họ mua qua hội thảo có tặng quà, qua người bán gọi điện chăm sóc, qua buổi phát trực tiếp có "chuyên gia" mặc áo trắng. Khi nghe tin thu hồi, phản ứng đầu tiên thường là không tin: "uống mấy tháng nay đỡ đau thật mà".
Đừng bắt đầu bằng câu trách "mẹ lại bị lừa rồi". Bắt đầu bằng điều ông bà thấy: "Mẹ uống loại này thấy đỡ đau thật, vì trong đó có thuốc giảm đau, chỉ là người ta không ghi ra. Thuốc ấy uống lâu không ai theo dõi thì hại dạ dày, hại thận. Con đưa mẹ đi khám để bác sĩ xem nên ngừng thế nào cho an toàn." Cách nói này giữ được sự tin tưởng của ông bà và đưa câu chuyện về việc đi khám, thay vì tranh cãi đúng sai.
Một số việc nên làm cùng: cất hộp sản phẩm vào túi riêng để mang đi khám; chặn số điện thoại người bán nếu ông bà đồng ý; nói chuyện với ông bà về những lời mời sau này theo một nguyên tắc dễ nhớ là mua gì để uống lâu dài thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước. Nếu ông bà đã trả trước cho nhiều liệu trình, giữ lại hoá đơn, tin nhắn để đòi lại phần tiền chưa nhận hàng.
Lỗi hay gặp sau khi nghe tin thu hồi
Những phản ứng dưới đây xuất phát từ lo lắng, nhưng có thể làm tình hình tệ hơn:
- Ngừng cả thuốc kê đơn cho "thải độc". Nguy hiểm, đặc biệt với thuốc huyết áp, tiểu đường, tim mạch.
- Chuyển sang một sản phẩm "tương tự nhưng uy tín hơn" do chính người bán cũ giới thiệu. Cùng kênh bán thì rủi ro thường cũng giống nhau.
- Tự ngừng đột ngột sau thời gian dài dùng loại bị phát hiện có corticoid mà không hỏi ai. Nên có bác sĩ hướng dẫn.
- Giấu chuyện đã uống khi đi khám. Bác sĩ mất thông tin quan trọng nhất.
- Vứt hộp sản phẩm. Mất căn cứ để bác sĩ đánh giá, để trả hàng và để phản ánh với cơ quan quản lý.
- Tin lời người bán rằng "lô của chị khác, không sao". Với lỗi trộn chất cấm có chủ ý, không có cơ sở để tin lô nào sạch.
Nguyên tắc gọn nhất: sản phẩm thì ngừng mua, thuốc kê đơn thì giữ nguyên, còn việc ngừng sản phẩm đã dùng lâu thì hỏi bác sĩ cách ngừng. Ba vế ấy tách bạch thì ít khi sai.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thực phẩm chức năng mình đang uống có bị trộn thuốc không?
Người dùng không tự kiểm tra được bằng mắt. Dấu hiệu đáng ngờ là tác dụng quá nhanh, quá mạnh, bán qua kênh không rõ ràng, nhãn thiếu thông tin. Cách chắc chắn duy nhất là kiểm nghiệm, việc này do cơ quan quản lý làm khi có nghi ngờ.
Đã uống thực phẩm chức năng chứa corticoid vài tháng thì có hại gì?
Dùng corticoid kéo dài có thể gây tăng đường huyết, tăng huyết áp, phù, loãng xương, mặt tròn, yếu cơ, dễ nhiễm trùng. Mức độ tuỳ người và liều thực tế. Hãy đi khám để bác sĩ đánh giá và hướng dẫn ngừng an toàn.
Sản phẩm có số tiếp nhận công bố vẫn có thể bị trộn chất cấm không?
Có. Số công bố chứng minh sản phẩm đã làm thủ tục, nhưng không bảo đảm mọi lô bán ra sau đó giống hệt hồ sơ. Đã có trường hợp sản phẩm công bố hợp lệ rồi bị phát hiện trộn chất cấm trong lô bán ngoài thị trường.
Mua thực phẩm chức năng qua mạng bị thu hồi thì đòi lại tiền ở đâu?
Liên hệ người bán và sàn hoặc nền tảng nơi đặt hàng, gửi kèm thông báo thu hồi và đơn hàng. Nếu người bán không phản hồi, khiếu nại qua kênh hỗ trợ của sàn. Với người bán trên mạng xã hội, giữ tin nhắn và lịch sử chuyển khoản làm bằng chứng.
Có nên báo cho cơ quan nào nếu thấy sản phẩm bị thu hồi vẫn đang được bán?
Có. Bạn có thể phản ánh tới cơ quan an toàn thực phẩm hoặc Sở Y tế nơi mình sống, kèm ảnh, địa chỉ nơi bán hoặc đường dẫn gian hàng bạn đã lưu. Phản ánh của người dân giúp họ khoanh vùng hàng còn lưu thông.